Lignelsen om sædemanden

Jesus gav sig igen til at undervise nede ved søen. Og en meget stor skare flokkedes om ham, så han måtte gå om bord og sætte sig i en båd ude på søen, mens hele skaren stod på bredden inde på land. Og han lærte dem meget i lignelser, og i sin undervisning sagde han til dem: »Hør her! En sædemand gik ud for at så. Og da han såede, faldt noget på vejen, og fuglene kom og åd det op. Noget faldt på klippegrund, hvor der ikke var ret meget jord, og det kom straks op, fordi der kun var et tyndt lag jord; og da solen kom højt på himlen, blev det svedet, og det visnede, fordi det ikke havde rod. Noget faldt mellem tidsler, og tidslerne voksede op og kvalte det, så det ikke gav udbytte. Men noget faldt i god jord og gav udbytte; det voksede op og groede, og noget bar tredive og noget tres og noget hundrede fold.« Og han sagde: »Den, der har ører at høre med, skal høre!« Da han var blevet alene med sine ledsagere og de tolv, spurgte de ham om lignelserne. Og han svarede dem: »Til jer er Guds riges hemmelighed givet, men til dem udenfor kommer alt i lignelser, for at de skal se og se, men intet forstå, de skal høre og høre, men intet fatte, for at de ikke skal vende om og få tilgivelse. Og han sagde til dem: »Forstår I ikke denne lignelse? Hvordan skal I så kunne forstå de andre lignelser? Sædemanden sår ordet. Med dem på vejen, hvor ordet sås, er det sådan, at når de har hørt det, kommer Satan straks og tager det ord bort, der er sået i dem. De, der bliver sået på klippegrund, er dem, der straks tager imod ordet med glæde, når de har hørt det; men de har ikke rod i sig, de holder kun ud en tid, så når der kommer trængsler eller forfølgelse på grund af ordet, falder de straks fra. Andre er dem, der bliver sået mellem tidslerne; det er dem, som har hørt ordet, men denne verdens bekymringer og rigdommens blændværk og lyst til alt muligt andet kommer til og kvæler ordet, så det ikke bærer frugt. Men de, der bliver sået i den gode jord, det er dem, der hører ordet og tager imod det og bærer frugt, tredive og tres og hundrede fold.« (Mark 4,1-20).

Indledning

”Du levende Ord, du må skinne / og smelte mit ishjertes blok, / så aldrig det går mig af minde, / det ord om, at nåden er nok.” 

Denne strofe fra sangen ”Du levende Ord” er en god opsummering både af dagens emne, samt det, som vi hørte om sidste søndag. Sidste søndag hørte vi nemlig om nåden, og at vi bliver frelst af nåden alene. I dag skal vi høre om Ordet – det Ord, som siger, at nåden er nok.

I dagens epistellæsning har vi hørt Paulus sige, at ordet om korset er Guds kraft. Et andet sted siger han, at han skammes ikke ved evangeliet, fordi det er Guds kraft til frelse (Rom 1,16). Og således kunne jeg fortsætte med at komme med eksempler, hvor Guds ord bliver beskrevet som levende og virksomt. Profeten Esajas siger f.eks. at ordet fra Guds mund vender ikke virkningsløst tilbage, men gør Guds vilje og udfører hans ærinde (Es 55,11). Og forfatteren til Hebræerbrevet siger: ”For Guds ord er levende og virksomt og skarpere end noget tveægget sværd; det trænger igennem, så det skiller sjæl fra ånd og marv fra ben og er dommer over hjertets tanker og meninger” (Hebr 4,12). Jeg nævner alle disse bibelvers for at understrege, hvordan Bibelen taler om sig selv, nemlig som Guds levende og virksomme ord. Da Gud skabte verden, skabte han den med sit mægtige ord. Han sagde: ”Der skal være lys!” og der blev lys (1 Mos 1,3). Gud skabte verden ud af intet med sit ord. ”For han talte, og det skete, han befalede, og det stod der” (Sl 33,9). Sådan er Guds ord. Det er levende og virksomt, alene fordi det er hans ord – ordet fra hans mund. Og det ord er også uløseligt forbundet med Jesus Kristus. I Johannesevangeliet bliver det beskrevet således:

”I begyndelsen var Ordet, og Ordet var hos Gud, og Ordet var Gud. Han var i begyndelsen hos Gud. Alt blev til ved ham, og uden ham blev intet til af det, som er.  I ham var liv, og livet var menneskers lys … Og Ordet blev kød og tog bolig iblandt os (Joh 1,1-3.14). 

Jesus er altså Guds skabende livskraft. Derfor siger Bibelen også, at den, ”der har Sønnen, har livet; den, der ikke har Guds søn, har ikke livet” (1 Joh 5,12). Jesus er livet! Og han beskriver også sig selv som livet: ”Jeg er opstandelsen og livet…”, siger han (Joh 11,25). Alt dette er med til at underbygge det, som Paulus siger. Ordet om korset er Guds kraft! Evangeliet er Guds kraft til frelse! I lignelsen om sædemanden underviser Jesus os om Guds ord og derved også om sig selv, fordi han er jo selve sæden, som Gud har givet verden til liv og frelse. Der er altså intet galt med sæden, som sædemanden sår. Nej, spørgsmålet drejer sig derimod om jorden, og hvordan sæden, Guds ord eller Jesus, bliver modtaget. Gud vil, at alle mennesker skal komme til at kende Jesus og blive frelst. Derfor læser vi også i lignelsen om sædemanden, at han såede sæden på alle de fire slags jord, som vi har hørt om i dagens tekst. Men det afgørende spørgsmål er som sagt, hvordan sæden bliver modtaget.

Tre fjender

Når jeg læser lignelsen om sædemanden, så ser jeg tre fjender i de tre første eksempler på jord, nemlig 1) Satan, 2) den gudsfjendske verden og 3) det syndefaldne kød. Og alle disse fjender hindrer sæden i at slå rod og bære frugt. De står i vejen for Guds ord, ordet om korset, evangeliet om Jesus.

Satan

Satan er den første fjende. Vi ser allerede i Edens have, hvilke hensigter han har.

”Slangen var det snedigste af alle de vilde dyr, Gud Herren havde skabt, og den spurgte kvinden: »Har Gud virkelig sagt, at I ikke må spise af træerne i haven?« Kvinden svarede slangen: »Vi må gerne spise af frugten på træerne i haven, men frugten på det træ, der står midt i haven, har Gud sagt, at vi ikke må spise af og ikke røre ved, for ellers skal vi dø.« Men slangen sagde til kvinden: »Vist skal I ikke dø!« (1 Mos 3,1-4).  

I denne tekst fremgår det først og fremmest, at Djævelen er snedig. Vi ser, at han frister Eva til at gøre stik modsat af det, som Gud havde sagt. Han får mennesket til at tvivle på Guds ord og siger: »Har Gud virkelig sagt, at I ikke må spise af træerne i haven?« Således forvrænger han også Guds ord. Gud gav jo aldrig noget forbud mod at spise af træerne i haven. Der var kun tale om ét træ. Gud sagde jo: »Du må spise af alle træerne i haven. Men træet til kundskab om godt og ondt må du ikke spise af, for den dag du spiser af det, skal du dø!« (1 Mos 2,16-17). Med sin løgn forsøger Djævelen altså at få Adam og Eva til at tro, at Gud er uretfærdig. Og så forsøger han at få mennesket til at spise af nemlig dét træ, som Gud havde advaret imod: ”…den dag du spiser af det, skal du dø!” Djævelen siger det stik modsatte: »Vist skal I ikke dø!« Hvorfor gør han det? Jo, det gør han, fordi han hader Gud, og derfor hader han også Guds elskede skabning. Han siger: »Vist skal I ikke dø!« fordi han nemlig vil have, at de skal dø. Og det samme er også gældende for os, der er forsamlet her i dag. Satan ved, at evangeliet er Guds kraft til frelse, men han ønsker ikke, at nogen af os skal frelses. Derfor gør han også det samme i dag, som han gjorde over for Adam og Eva. Han kommer med sit gamle spørgsmål: ”Har Gud virkelig sagt?”

Mens Gud sår sit levende ord, sår Djævelen tvivl om det samme ord, fordi han ved, at det er livets ord, men han ønsker kun død for os og ikke liv. Derfor kan vi stole på, at han også i dag forsøger at tage ordet om korset bort, så snart det bliver forkyndt.

Hvad skal vi så gøre over for denne fjende? Jo, vi skal gøre præcis det samme, som Jesus gjorde, da Djævelen fristede ham i ørkenen (Matt 4,1-11). Dér ser vi nemlig, hvordan Jesus møder alle Djævelens løgne med sandheden i Guds ord. Hver gang Djævelen frister ham, henviser Jesus til Ordet og siger: Der står skrevet… Det ender med, at Djævelen forlader ham.

Djævelen må også flygte for Ordet i dag, fordi Ordet er det samme, som det var dengang. Når Ordet bliver forkyndt, og Djævelen straks forsøger at tage Ordet væk, så skal vi altså konfrontere ham med selve Ordet og sige ligesom Jesus: Der står skrevet! Ordet om korset er jo Guds kraft. Og det er noget, som sætter Djævelen og alle de onde magter på flugt. Lad os derfor gøre Guds ord til en stor del af vores liv og derved øve os på at sige: Der står skrevet!

Verden

Verden er den anden fjende. Ordet om korset er en dårskab for verden, og det vil den også fortsætte med at være, fordi Ordet er ikke af denne verden. Sandheden er og bliver dog, at ordet om korset er Guds kraft! Men siden Ordet ikke er af denne verden, så vil denne verden altid modarbejde Ordet.

Hvis man holder sig til Guds ord og ordet om korset, så kommer det til at koste i denne verden. Dette er også noget, som Jesus fortæller os om: ”En tjener er ikke større end sin herre. Har de forfulgt mig, vil de også forfølge jer” (Joh 15,20). At verden hader Guds ord manifesterer sig på forskellige måder. I Danmark er der måske ikke så meget fysisk forfølgelse, men måske mere psykisk. Hvis man holder sig til Guds ord, så kan man f.eks. risikere at blive stemplet som en intolerant fundamentalist, og således bliver man mistænkeliggjort og lagt under had. Andre steder i verden er der derimod tale om virkelig fysisk forfølgelse. Nogen siger, at der på globalt plan bliver dræbt 250 kristne om måneden på grund af deres tro. For Jesus kostede det livet at forkynde sandheden om sig selv. Og i dag koster det også mennesker livet at bekende sig til Kristus.

Hvad gør vi så, når vi bliver lagt under verdens had? Hvis vi kun vil tilfredsstille verden og være populære, så er udfaldet givet. Vi vælger den brede vej. Den er jo nem at gå på, men den fører dog til fortabelsen. Men Gud ønsker ikke fortabelse for nogen af os. Derfor tilskynder han os ikke til at vælge den brede og nemme vej, men den smalle vej. Han peger på Jesus og beder os klynge os til ham. Og når det koster at være kristen, og mennesker begynder at falde fra, så vender Jesus sig til os med det samme spørgsmål, som han engang stillede sine disciplene: ”Vil I også gå jeres vej?” Peter svarede: ”Herre, hvem skal vi gå til? Du har det evige livs ord…” (Joh 6,67-68). Selvom det til sidst kostede Peter livet, så kunne han dog ikke vende ryggen til Jesus, fordi han vidste, at Jesus havde det evige livs ord. Lad os derfor gøre ligesom Peter. Lad os holde os til Jesus og det evige livs ord. Da kan vi altid synge med på Peters lovsang:

”Lovet være Gud, vor Herre Jesu Kristi fader, som i sin store barmhjertighed har genfødt os til et levende håb ved Jesu Kristi opstandelse fra de døde” (1 Pet 1,3).

Det levende håb, som vi ejer i Jesus, er uendeligt større end noget af det, verden kan tilbyde!

Kødet

Kødet er den tredje fjende. Indtil videre har vi hørt om to ydre fjender, men denne tredje er en indre fjende. Dette er også det, som vi læser om i Jakobs brev: “Når man fristes, er det ens eget begær, der drager og lokker én” (Jak 1,14). Der er altså tale om en indre fjende, nemlig ens eget begær. I forbindelse med tidslerne nævner Jesus også rigdommens blændværk som et eksempel. Dette minder os også om den rige unge mand, som jeg nævnte sidste søndag. Han gik bedrøvet væk fra Jesus, fordi der var noget i hans liv, som han elskede mere end Jesus, nemlig rigdommen. Rigdommen er blot et eksempel. Jesus siger også, at det er lysten til alt muligt andet, som kvæler Ordet. Hvordan er det med os? Hvad prioriterer vi? Hvad fylder vi os med? Der er nok at vælge imellem, men det er stadigvæk kun Jesus, der har det evige livs ord. Det er stadigvæk kun evangeliet om Jesus, som er Guds kraft til frelse. Lad os derfor fylde os med ordet om korset, ikke kun en dag om ugen, men hver dag. Det har vi brug for, fordi det er, som Jesus selv siger: “Mennesket skal ikke leve af brød alene, men af hvert ord, der udgår af Guds mund” (Matt 4,4).

Afslutning

De tre fjender, som jeg har været inde på, står imod Ordet, hver gang det bliver sået. Djævelen kommer med sit gamle: “Har Gud virkelig sagt?” Den gudsfjendske verden står imod, fordi ordet om korset er en dårskab for verden. Og vores eget kød kæmper imod, fordi det vil alt muligt andet. Med andre ord må der ske et stort under, hver gang sæden falder i god jord.

Og hvad er det egentlig, der gør den gode jord god? Egenskaben til at tage imod Guds ord er i hvert fald ikke noget, vi besidder i os selv. Vi kan ikke gøre os selv til den gode jord. Men det kan Gud! Han ændrer os med sit levende Ord. Ligesom på skabelsens morgen gør Gud stadigvæk undere med sit levende og virksomme ord. Han skaber ud af intet. Hvor der er ingen tro, skaber han en levende og tindrende tro med ordet om korset.

Et andet sted siger Jesus: “Salige er de, som hører Guds ord og bevarer det!” (Luk 11,28). Og deri ligger hemmeligheden. Hvad vi end gør, så må vi aldrig slippe taget i Guds ord! Vi må aldrig tabe evangeliet om Jesus af syne! (13.6 slide) Dette får også Carl Fr. Wisløff til at sige:

“Lyset fra Guds eget ord kan gøre underværker. Lad det kun få lov at komme til! Lad Ordet komme til med sin afsløring af dine tanker, ord og gerninger. Da bliver du for alvor en fortabt synder, som ikke har andet at håbe på end Guds ufortjente barmhjertighed. Da får du brug for en Frelser – du får brug for det Guds lam, som bar verdens synd.” 

Er tað møguligt at rísa upp frá deyðum?

”Tí at rísa ikki deyð upp, tá er Kristus ikki heldur risin upp; men er Kristus ikki risin upp, tá er trúgv tykkara til einkis, tá eru tit enn í syndum tykkara, og tá eru eisini tey glatað, sum sovnað eru burtur í Kristi. Er tað bert í hesum lívi, at vit hava sett vón okkara til Krists, tá eru vit tey syndarligastu av øllum menniskjum” (1 Kor 15,16-19).

Líka frá byrjan av hevur trúgvin á Jesu uppreisn verið grundleggjandi fyri kristnu trúnna. Paulus leggur enntá dent á, at kristna trúgvin og boðanin er fáfongd, um Jesus ikki er risin upp frá deyðum (1 Kor 15,14). Sambært Paulusi stendur og fellur kristindómurin altso við spurninginum um Jesu uppreisn. Men er tað í roynd og veru møguligt at rísa upp frá deyðum? Viðvíkjandi hesum spurningi sigur Stefan Gustavsson: ”Um natúralisman er sonn, so er svarið nei. Uppreisn kann ikki henda – ikki á nakran hátt. Um Gud ikki er til, um hitt yvirnáttúrliga ikki er til, um náttúran er tað einasta, sum er til, so kann uppreisn ikki henda” (Gustavsson 2017: 157, mín umseting).

Heimspekiligu fortreytirnar

Møguleikarnir, sum søgufrøðingurin umhugsar, fara uttan iva at vera treytaðir av tí fatan av veruleikanum, sum hann hevur við sær í viðførninginum. Um søgufrøðingurin fer undir sítt arbeiði við tí vissu, at deyð ikki rísa upp, so hevur hann longu avgjørt, at Jesus heldur ikki er risin upp frá deyðum (Pannenberg 1968: 97). Ein kemur jú ongatíð til ta niðurstøðu, at eitt undur er hent, um ein frammanundan er vissur í, at undur ikki henda. Okkara heimspekiligu fortreytir hava altso ein avgerandi leiklut, tá ið vit skulu svara spurninginum um, hvørt undur eru møgulig ella ikki.

Próvgrundin hjá Hume ímóti undrum

Í upplýsingartíðini varð Essay on Miracles hjá David Hume hildin at vera ein staðfesting av, at ein ikki kann prógva eitt undur. Í sínum kanningararbeiði leggur Hume dent á, at trúgvin á eitt undur kann ongatíð sannast, tí at ein náttúrlig frágreiðing fer altíð at vera tann mest sannlíka. Próvgrundin hjá Hume snýr seg altso ikki um, at undur eru ómøgulig, men at ein ongatíð fer at fáa nokk av ábendingum til at kunna staðfesta, at eitt undur veruliga er hent (Groothuis 2011: 533-534). Sjálvur orðar Hume seg soleiðis: ”Eitt undur er eitt brot á natúrlógirnar. Og síðani hesar lógirnar eru grundfestar við óvikandi og óreingjandi royndum, so er prógvið ímóti einum undri … so fullgilt, sum vit yvirhøvur kunnu ímynda okkum…” (Hume 2010: 184, mín umseting). Her síggja vit, at Hume lýsir eitt undur sum eitt brot á natúrlógirnar. Royndirnar vísa, at at hesar lógirnar ikki kunnu vikast. Tessvegna kemur Hume til ta niðurstøðu, at prógvið ímóti undrinum er fullgilt.

Bítur seg sjálvan í hælan

Hume er kortini ikki ópartískur, tá ið hann fer í holt við sítt arbeiði. Hansara áskoðan úthýsir harafturímóti undrinum frammanundan (Habermas 1976: 89). Tankagongdin hjá Hume inniber enntá, at ein ikki skal trúgva á undur, sjálvt um tey henda. Tá ein í sínum byrjanarstøði gevur natúrlógunum størri sannlíkindi, so er undrið jú gjørt ómøguligt frammanundan (Gustavsson 2000: 142). Próvførslan hjá Hume bítur seg sjálvan í hælan, tá hann sigur, at undur eru eitt brot á natúrlógirnar og harnæst talar ímóti undrum út frá natúrlógarinnar ”óvikandi og óreingjandi royndum.” Tey sannlíkindi, sum Hume arbeiðir við, eru haldgóð innanfyri rammurnar hjá natúrlógini, men viðvíkjandi undrum snýr spurningurin seg jú um sjálva rammuna. Tað er, sum C.S. Lewis sigur: ”Eingin gransking av sannlíkindum innanfyri eina ávísa rammu kann nakratíð greiða okkum frá, hvussu sannlíkt tað er, at sjálv ramman kann verða brotin” (Lewis 2001: 164, mín umseting).

Próvgrundin er trupul

Próvgrundin hjá Hume ímóti undrum er trupul, tí at hann kann einans siga, at allar royndir stuðla hansara áskoðan, um hann hevur fingið staðfest, at allar aðrar royndir eru falskar. Men hann hevur jú ikki fingið granskað alt heimsins próvtilfar. Og tí kann hann einans siga, at allir vitnisburðir um undur eru falskir, við at hugsa frammanundan, at undur ikki eru møgulig (Habermas 1976: 90). Tá ið ein arbeiðir við ábendingum bæði fyri og ímóti undrum, so vísir tað seg altso, at niðurstøðan vanliga botnar í spurninginum um, hvørt undur henda ella ikki (Copan & Tacelli 2000: 76).

Mugu fyrst og fremst kanna málið

Sambært Hume er hitt løgbundna altíð meira sannlíkt enn undrið. Men um ein ynskir at vita, hvat ið veruliga hendi, so má ein fyrst og fremst kanna málið og royna at finna fram til sannroyndirnar (Gustavsson 2000: 142). Og viðvíkjandi uppreisnini eru uppáhald nevniliga løgd á borið, sum benda á, at hin upprisni Jesus veruliga sýndi seg fyri sínum vinum. ”Tað eru hesar frásøgnirnar, ið eiga at verða granskaðar, um ein ynskir at finna út av, hvørt uppreisnin er tann besta frágreiðingin til tær søguligu sannroyndirnar” (Habermas 1976: 113, mín umseting).

Ein mikið betri kós

Mótsett Hume leiðir Wolfhart Pannenberg okkum á eina mikið betri kós hesum viðvíkjandi. Í sínum granskingararbeiði av Jesu uppreisn kemur Pannenberg nevniliga fram til ta niðurstøðu, at Jesu uppreisn er sera sannlík søguliga sæð. Og tá ið tað snýr seg um søguliga kanning skal ein altíð halda seg til tað, ið er mest sannlíkt, inntil ábendingar fyri tí mótsætta eru løgd á borið (Pannenberg 1968: 105). Pannenberg er altso sannførdur um, at ein kanning av sannroyndunum fer at stuðla uppreisnini sum eina veruliga søgulig hending. ”Tað snýr seg nevniliga ikki um eina hending í huganum, men um ein veruleika í tí ytra heiminum, nakað, sum ein tessvegna bæði kann og skal bera fram próvgrundir fyri…” (Højlund 2010: 6, mín umseting).

Soleiðis ljóðar avtalan

Í bók síni Miracles sigur C.S. Lewis: ”Men um vit viðganga, at Gud er til, mugu vit so eisini viðganga, at undur henda? Ja, avgjørt! Tú kanst ikki tryggja teg ímóti teimum. Soleiðis ljóðar avtalan” (Lewis 2001: 169, mín umseting). Um tað er møguligt, at Gud er til, so er tað altso eisini møguligt, at Jesus reis upp frá deyðum. Og so leingi tað er møguligt, at Jesus reis upp frá deyðum, so er ein kanning av tí søguliga tilfarinum viðvíkjandi Jesu uppreisn eisini týdningarmikil (Gustavsson 2017: 158).

Keldur

Copan, Paul & Ronald K. Tacelli (Ed.). 2000. Jesus´ Resurrection: Fact or Figment? A Debate Between William Lane Craig & Gerd Lüdemann. Downers Grove, IL: InterVarsity Press.

Groothuis, Douglas. 2011. Christian Apologetics: A Comprehensive Case for Biblical Faith. Downers Grove, IL: InterVarsity Press.

Gustavsson, Stefan. 2000. Med god grund. København: Credo Forlag.

Gustavsson, Stefan. 2017. Skeptikerens guide til Jesus 2 – Jesu identitet og opstandelse. Fredericia: Forlagsgruppen Lohse.

Hume, David. 2010. Undersøgelser: Erkendelsesteori & Moralfilosofi. København: Informations Forlag.

Højlund, Asger Chr. 2010. Pannenbergs kristologi – en præsentation og en kritik. Oploaded på SEE-J, Nordisk Teologi.

Lewis. C.S. 2001. Miracles: A Preliminary Study. London: HarperCollins Publishers.

Pannenberg, Wolfhart. 1968. Jesus – God and Man. Philadelphia: The Westminster Press, second Edition.

Netið

Habermas, Gary R. 1976. The Resurrection of Jesus: A Rational Inquiry. A Dissertation Submitted to Michigan State University. http://www.garyhabermas.com/books/dissertation/habermas_dissertation_1976.pdf (11.01.2019).

Er Gud til?

Kendi gudloysingurin, Richard Dawkins, lýsir trúgv sum hina stóru undanførsluna fyri at sleppa undan tørvinum at hugsa um og meta próvtilfar. Sambært Dawkins trýr ein altso, hóast, ella kanska orsaka av, manglandi próvtilfari.[1] Men fyri tey fyrstu kristnu var trúgv als ikki ein blind trúgv. Fyri tey sipaði trúgv harafturímóti til nakað, sum er meira líkt orðinum álit. Og álit kann sjálvandi eisini grundast á próvtilfar, tað vil siga ymiskar ábendingar, sum stuðla okkara áliti. Eg fari til dømis ikki umborð á eitt flogfar, um eg ikki havi góðar orsøkir til at líta á, at ein flogskipari er í stýriklivanum, ein, sum veit, hvat hann/hon ger, og sum megnar at fáa flogfarið upp í luftina og føra tað allan vegin til ferðamálið. Um eg ikki hevði hetta álitið, so hevði eg als ikki farið umborð! Soleiðis er tað eisini við gudstrúnni. Eg havi góðar orsøkir til at líta á, at Gud er til. Trúgv er ikki bara ein kensla, sum vit hava í hjartanum. Trúgv er eisini nakað, sum kann stuðlast við ymiskum ábendingum. Men hvørjar eru so hesar ábendingarnar, ið stuðla trúnni á Guds tilveru? Her fari eg at viðgera tríggjar: kosmologiska próvgrundin, próvgrundin frá sniðgávu og moralska próvgrundin.

Meginreglan

Yvirsetningurin hjá mær er ein einføld meginregla: Ein og hvør ávirkan krevur eina nøktandi orsøk, og einki kann vera orsøk til seg sjálvt. Við øðrum orðum er tað altsoein orsøk til, at ting henda, og einki, sum hendir, elvir seg sjálvt til at henda. Okkurt annað má hava verið orsøk til hendingina. Omaná hesa einføldu meginreglu leggi eg síðani tríggjar fortreytir afturat, og allar føra til somu niðurstøðu:

  • Ein mikil brestur (ávirkan) krevur ein miklan brestara (orsøk)
  • Sniðgáva (ávirkan) krevur ein sniðgeva (orsøk)
  • Morallóg (ávirkan) krevur ein morallóggeva (orsøk)
  • Tessvegna er Gud til
Kosmologiska próvgrundin

Hin fyrsta fortreytin verður kallað kosmologiska próvgrundin. Nærum allir vísindamenn og gudfrøðingar eru samdir í, at alheimurin hevði eina byrjan. Okkurt, ið stendur uttanfyri hitt natúrliga og evnisliga øki, má hava verið orsøk til alheimin. Av tí at ávirkanin (tvs. alheimurin) er stór, fjølbroytt og evnislig, so er tann mest sannlíka frágreiðingin til hetta okkurt persónligt, máttmikið og ikki-evnisligt. Stavar alheimurin frá einum persónligum og máttmiklum skapara, ið stendur uttanfyri hitt natúrliga og evnisliga økið? Ella varð alheimurin brádliga til burturúr ongum og uttan grund? Hvat er mest sannlíkt?

Hesin filmurin frá Reasonable Faith gevur eina góða lýsing av kosmologisku próvgrundini:

Próvgrundin frá sniðgávu

Hin seinna fortreytin verður kallað próvgrundin frá sniðgávu. Enntá Richard Dawkins játtar, at sniðgáva krevur ein sniðgeva. Hann innleiðir til dømis bók sína, The Blind Watchmaker, við hesum orðum: “Lívfrøði er gransking av torgreiddum lutum, ið tykjast at vera sniðgivnir til eitt ávíst endamál.”[2] Undirskilt viðgongur hann altso, at tað má vera onkur frágreiðing til skipanina hjá teimum torgreiddu lutunum. Hóast hann hugsar, at darwinisma megnar at greiða frá sniðgávuni í lívfrøðini, so er tað kortini sera ósannlíkt, at tey fjøltáttaðu boðini í til dømis okkara DNA ikki hava ein høvunda. Hetta er í stóran mun eisini tað, ið fekk kenda gudloysingin, Anthony Flew, til at broyta meining: “Tað tykist mær, at úrslitið av meira enn 50 ára DNA-gransking hevur givið okkum tilfar til eina nýggja og sera sterka próvgrund fyri sniðgávu”[3] Er hin torgreidda og neyvstillaða sniðgávan í alheiminum, bæði innan lívfrøði og alisfrøði, eitt úrslit av tilvild? Ella “tykjast” hesir lutir at vera sniðgivnir orsaka av einum veruligum skynsomun sniðgeva? Hvat er mest sannlíkt?

Hesin filmurin frá Reasonable Faith gevur eina góða lýsing av próvgrundin frá sniðgávu:

Moralska próvgrundin

Hin triðja fortreytin verður kallað moralska próvgrundin. Hóast relativisma[4] er nokkso útbreidd í okkara mentan, so góðtaka flest menniskju kortini ein objektivan moral,[5] tá ið tey verða spurd eitt sindur nærri. Um onkur til dømis spyr: ”Er tað altíð skeivt at pína fólk fyri stuttleikar?” so svara vit sjálvandi: “Ja!” Tað er altso sumt, ið er grundleggjandi skeivt. Ein morallóg finst, ið ikki er treytað av meiningini hjá menniskjum. Men spurningurin er so, um nakað fast grundarlag er fyri slíkari morallóg, um Gud ikki er til. Hvat er mest sannlíkt? Er eingin lóggevi handan morallógina? Ella er ein morallóg til, tí at ein morallógevi eisini er til? Um vit spyrja C.S. Lewis, so er svarið greitt. Í bók síni Mere Christianity leggur Lewis nevniliga dent á, at vit øll kenna munin millum rætt og skeivt, og at vit harvið eisini viðurkenna, at ein objektiv morallóg finst. Tá ið vit ransaka okkum sjálvi, síggja vit, at henda morallógin bendir á, at onkur ella okkurt ynskir, at vit skulu hava ein ávísan atburð. Tankagongdin kann stillast upp soleiðis:

  1. Ein og hvør lóg hevur ein lóggeva.
  2. Morallógin er til.
  3. Tessvegna er ein morallóggevi til.

Hesin morallóggevin, sum eggjar okkum til at gera tað rætta, og sum fær okkum til at kenna okkum illa við, tá ið vit gera tað skeiva, er best forstaðiðn sum ein máttur, ið stýrir alheiminum, sambært Lewis.

Hesin filmurin frá Reasonable Faith gevur eina góða lýsing av moralsku próvgrundini:

Endi

Hesar próvgrundirnar vísa okkum, at vit hava góðar orsøkir til at líta á, at Gud er til. Harafturímóti hava vit ikki góðar orsøkir til at líta á, at eingin Gud er til. Um hetta sigur fyrrverandi gudloysingurin, Lee Strobel, til dømis: “Fyri at halda á við at vera gudloysingur, mátti eg trúgva, at einki var atvold til alt, at ikki-lív var atvold til lív, at tilvild var atvold til neyvstilling, at ruðuleiki var atvold til upplýsing, at óvitan var atvold til tilvitan, at óskynsemi var atvold til skynsemi. So stóra trúgv hevði eg rætt og slætt ikki.”[6] Í ljósinum av øllum ábendingunum kundi Strobel altso ikki líta á, at eingin Gud er til. Ábendingarnar peikaðu nevniliga á tað mótsætta.

Kelda

Koukl, Gregory. 2009. The Ambassador’s Guide to the New Atheists. Signal Hill, CA: Stand to Reason.


[1] https://www.brainyquote.com/quotes/richard_dawkins_141335

[2] https://coldcasechristianity.com/writings/why-the-appearance-of-design-in-biology-is-a-problem-for-atheistic-naturalism/

[3] https://www.bethinking.org/does-god-exist/a-change-of-mind-for-antony-flew

[4] Tann áskoðan, at sannleikin el. Virðismetingin hevur ikki algildi, men er tongd at einstaklinginum, ið ger meting.

[5] Tað vil siga ein moralur, ið ikki er treytaður av meiningini hjá menniskjum, mótsætt einum subjektivum morali, ið nevniliga er treytaður av meiningini hjá menniskjum.

[6] https://www.goodreads.com/quotes/9131099-to-continue-in-atheism-i-would-need-to-believe-that

Hvønn segði Jesus seg sjálvan vera?

Sambært Jesusi avhongur okkara frelsa av einari sannari trúgv á Jesus. “[U]m tit ikki trúgva, at eg eri tann, sum eg eri, tá skulu tit doyggja í syndum tykkara”, sigur hann (Jóh 8,24b). Jesu samleiki hevur altso ein heilt avgerandi týdning fyri okkum øll. Kevin Vanhoozer sigur:

"Jesus sá seg sjálvan sum Guds elskaða Son, útvaldan av Gudi til at koma við Guds ríki og syndanna fyrigeving. Okkara fatan, av hvør ið Jesus var, má svara til Jesu egnu fatan av sær sjálvum. Um vit ikki játta, at Jesus er Kristus, so var annaðhvørt hann villleiddur um hansara samleika, ella eru vit villleidd" (Strobel 2003: 81).

Ein atfinning viðvíkjandi Jesu samleika hevur verið, at Jesus ongatíð segði, at hann er guddómligur. Við at lesa brøvini hjá Paulusi (Fil 2,5-7) kunnu vit kortini staðfesta, at Jesus bleiv tilbiðin sum Gud komin í holdi minni enn 20 ár eftir hansara deyða. Tað ber ikki til at skilja, hvussu jødar, ið trúgva á ein Gud, kundu síggja ein mann, sum tey kendu frá hansara egna lívi, sum guddómligan, um hann ikki sjálvur segði nakað sovorið um seg sjálvan. Jødiska fólkið var bundið til bert ein Gud. Jødiska trúarjáttanin – “Shema” – í Fimtu mósebók 6,4 undirstrikar eisini júst hetta: “Hoyr, Ísrael, Harrin, Guð vár, Harrin er einastur!”

Tí hevði tað eisini verið gudsspottan at sagt, at ein maður var Gud. Men hetta er kortini júst tað, sum tey fyrstu kristnu trúðu og boðaðu viðvíkjandi Jesusi! Henda læran má tí hava sínar røtur í Jesu egnu læru. Og í roynd og veru verður Jesu guddómur undirstrikaður bæði beinleiðis og óbeinleiðis ígjøgnum hansara læru og gerningar (Craig 2010: 196). Niðanfyri fari eg fyrst og fremst at viðgera nøkur dømi um, hvussu Jesus beinleiðis undirstrikar sín guddóm.

Messias

Men tá ið Jesus var komin til bygdaløgini við Kesarea Filippi, spurdi hann lærusveinar sínar og segði: “Hvønn siga menn menniskjusonin vera?” Men teir søgdu: “Summir siga: Jóhannes doyparin; summir: Elia og summir: Jeremia ella ein av profetunum.” Hann sigur við teir: “Men tit, hvønn siga tit meg vera?” Tá mælti Símun Pætur og segði: “Tú ert Kristus, sonur hins livandi Guðs.” Men Jesus svaraði og segði við hann: “Sælur et tú, Símun Jónasarsonur, tí at hold og blóð hevur ikki opinberað tær tað, men faðir mín, sum er í himlunum…” (Matt 16,13-17).

Líkasum á Jesu døgum eru tað eisini nú á døgum ymiskar meiningar um, hvør ið Jesus er. Summi siga, at Jesus var ein góður jødiskur lærari. Onnur siga, at hann bert var ein profetur. Og aftur onnur játta saman við Pæturi, at hann veruliga er Kristus, sonur hins livandi Guds. Spurningurin hjá Jesusi er tí eisini líka so nógv galdandi fyri okkum og okkara samtíð: “Hvønn siga menn menniskjusonin vera?”

Jesus verður kallaður Kristus ella Messias meira enn 50 ferðir í evangeliunum og 280 ferðir í restini av Nýggja testamenti. Orðini er griksk og hebraisk, men hava kortini somu merking: “hin salvaði” (Green 1993: 81). Tá ið Pætur játtar, at Jesus er Kristus, játtar hann altso, at Jesus er hin lovaði Messias, sum tað stóð skrivað um í skriftunum.

Í Gamla testamenti vóru kongar og høvðusprestar salvaðir, tá ið teir vórðu innsettir í embæti. Profetarnir vóru eisini sæddir sum salvaðir av Gudi. Kristus-navnið peikar altso á, at Jesus er salvaður til at vera Kongur, Profetur og Høvðusprestur. Hesar uppgávurnar vóru sundurskildar í Gamla testamenti, men í Nýggja testamenti verða tær allar samaneindar í Jesusi. Allar hesar funktiónirnar koma eisini til sjóndar í Jesu gerningi:

  • Sum profetur lærir Jesus okkum
  • Sum Kongur valdar Jesus yvir heiminum
  • Sum Høvðusprestur ger Jesus okkum sátt við Gud

Tá ið Pætur játtar, at Jesus er hin salvaði, tá játtar hann harvið, at hann trýr, at Jesus er Dávids-sonurin, sum Ísraels fólk hevði bíða eftir í fleiri øldir. Samstundis játtar hann eisini, at Jesus er sendur av Gudi. Og vit síggja, at Jesus ikki kemur við nakrari rætting yvirhøvur til tað, sum Pætur sigur. Harafturímóti váttar hann tað, sum Pætur sigur, við at leggja dent á, at hetta ikki er mannaverk, men nakað, sum sjálvur Gud hevur opinberað fyri honum, nevniliga at Jesus er Kristus, sonur hins livandi Guds.

Sonur Guds

Jesus kallaði eisini seg sjálvan fyri “Sonin” ferð eftir ferð. Líknilsið um teir óndu víngarðsmenninar er ein góð lýsing av júst hesum:

“Og hann tók at tala til teirra í líknilsum: “Ein maður plantaði ein víngarð, og hann laðaði garð uttan um hann, og gróv eina vínpersu og bygdi eitt torn; og hann fekk víngarðsmonnum hann til leigu og fór út av landinum. Og tá ið tíðin kom, sendi hann ein húskall til víngarðsmenninar, til tess at hann kundi fáa nakað av fruktum víngarðsins frá víngarðsmonnunum. Og teir tóku hann og bardu hann og sendu hann burtur við tómum hondum. Og hann sendi aftur ein annan húskall út til teirra; og hann slógu teir í høvdið og hildu hann fyri háð. Og upp aftur ein annan sendi hann, og hann drópu teir; og mangar aðrar, summar bardu teir, og summar drópu teir. Enn átti hann ein einasta eftir, ein elskaðan son; hann sendi hann seinastan til teirra og segði: “Teir munnu fara at hava fyrilit fyri syni mínum.” Men hesir víngarðsmenninir søgdu hvør við annan: “Hatta er arvingin; kom, latum okkum drepa hann, so verður arvurin okkara.” Og teir tóku hann og drópu hann og kastaðu hann út um víngarðin. Hvat man nú víngarðsins harri gera? Hann skal koma og týna víngarðsmonnunum av lívi og geva øðrum víngarðin. Hava tit heldur ikki lisið hetta skriftorðið: “Steinurin, sum smiðirnir vrakaðu, hann er vorðin aðalhyrnissteinur. Av atvoldum Harrans er hetta hent, og undurfult er tað í eygum várum.” Og teir ætlaðu at taka hann á hondum; men teir tordu ikki fyri mannamúgvuni, tí at teir skildu, at hann talaði hetta líknilsið um teir; og teir gingu frá honum og fóru avstað” (Mark 12,1-12).

Víngarðurin er ein mynd frá Jesaja í Gamla testamenti, har ið Ísrael verður samanborið við ein víngarð, sum Gud hevur plantað (Jes 5,1-7). Teir jødisku leiðararnir fataðu beinavegin, hvønn bólk teir hoyrdu til í líknilsinum hjá Jesusi. Ísrael og leiðararnir í Ísrael eru víngarðsmenninir, meðan Gud sjálvur er víngarðsins harri. Húskallarnir, sum verða píndir og dripnir, eru profetarnir, sum Gud hevði sent, og hin elskaði sonurin er Jesus sjálvur (Gustavsson 2017: 121). Her síggja vit klárt og týðiliga, hvussu Jesus hvørki bólkar seg saman við jødiskum leiðarum ella profetum. Harafturímóti heldur Jesus uppá, at hann, sum hin elskaði sonurin, hevur eitt heilt einskilað samband við Gud – nakað, sum var púra óhoyrt í Ísrael (Green 1993: 82).

Menniskjusonurin

“Høvuðspresturin spurdi hann uppaftur og sigur við hann: “Ert tú Kristus, sonur hins hálovaða?” Men Jesus segði: “Eg eri tað; og tit skulu síggja menniskjusonin sita við høgru hond kraftarinnar og koma í skýggjum himmalsins.” Men høvuðspresturin skræddi klæði síni sundur og sigur: “Nýtist okkum nú vitni longur? Tit hava hoyrt gudsspottanina. Hvat halda tit?” Men teir dømdu hann allir at vera sekan til deyða” (Mark 14,61-64).

Heitið, sum Jesus brúkar mest um seg sjálvan, er “menniskjusonurin”. Hetta heitið verður brúkt heilar 62 ferðir í evangeliunum eftir Matteus, Markus og Lukas (Gustavsson 2017: 116). Summir atfinnarar halda uppá, at hetta einans sipar til, at Jesus var eitt menniskja. Millum lærd í dag er tað kortini semja um, at heitið eisini sipar til Dánjalsbók 7,13-14 (Strobel 2003: 81):

"Og eg fekk aftur at síggja í náttarsjónum, og sí, á skýggjum himinsins kom ein, ið líktist mannasyni. Hann nærkaðist honum, ið gamal var, og varð leiddur fram fyri hann. Og honum var givið vald og tign og ríki; honum skulu tæna allar tjóðir av øllum londum og tungumálum; vald hans er ævigt vald, ið ikki man vikast, og ríki hans kann aldri farast."

Her verður heitið “menniskjusonurin” brúkt um eina himmalska veru, sum nú er fjald, men sum kemur til sjóndar á hinum evstu døgunum. Tá ið Jesus kallar seg sjálvan fyri menniskjusonin, so lýsir hann í roynd og veru sín egna guddóm fyri okkum. Tað er uttan iva eisini Dánjalsbók 7,13-14, sum Jesus sipar til, tá ið hann í Markusi 14,62 sigur um seg sjálvan: “…og tit skulu síggja menniskjusonin sita við høgru hond kraftarinnar og koma í skýggjum himmalsins.” Og tað vórðu eisini júst hesum orðunum, sum høvðuspresturin feldi hin endaliga dómin yvir Jesus eftir, nevniliga gudsspottan! Tá ið hesin dómurin verður feldur yvir Jesus, so undirbyggir tað eisini ta sannroynd, at heitið ikki bara sipar til Jesus sum eitt menniskja, men at tað í størri mun sipar til, at Jesus ger seg sjálvan samlíkan við guddómligu veruna, sum vit lesa um í Dánjalsbók 7,13-14.

Gev gætur eftir Markusi 14,64: “Tit hava hoyrt gudsspottanina”. Men hvat hoyrdu tey í roynd og veru? Hóast Jesus ikki brúkti orðingina: “Eg eri Gud”, var tað kortini einki at ivast í, at hann gjørdi sín egna myndugleika samlíkan við Guds myndugleika.

“EG ERI”

“…Ábraham, faðir tykkara, gleddist til at síggja mín dag, og hann sá hann og var fegin.” Tá søgdu Jødarnir við hann: “Tú ert enn ikki fimmti ára gamal, og tú hevur sæð Ábraham!” Jesus segði við teir: “Sanniliga, sanniliga sigi eg tykkum: Áðrenn Ábraham varð til, eri eg.” Tá tóku teir steinar upp til at kasta eftir honum. Men Jesus fjaldi seg og fór út úr halgidóminum” (Jóh 8,56-59).

Í hesum tekstinum síggja vit fyrst og fremst, at Jesus skiftir tíð mitt í setninginum: “Sanniliga, sanniliga sigi eg tykkum: Áðrenn Ábraham varð til, eri eg.” Við hesum vil Jesus leggja dent á tvey ting. Fyri tað fyrsta leggur Jesus dent á, at hann var til, áðrenn Ábraham var til. Tað er ikki so, at Jesus byrjaði at vera til, tá ið hann varð føddur av Mariu moy. Tað er, sum vit lesa í triðju trúarjáttan fólkakirkjunnar (Athanasianska trúarjáttanin): “Faðirin er ævigur, Sonurin er ævigur, Heilagi Andin er ævigur.” Fyri tað næsta ger hann seg til eitt við navnið, sum Gud segði Mósesi í hinum brennandi tornarunninum, har ið vit lesa:

"Tá segði Guð við Móses: "Eg eri tann, sum eg eri." Og hann mælti: "Soleiðis skalt tú siga við Ísraelsmenn: "Eg eri" hevur sent meg til tykkara" (2 Mós 3,14).

Tá ið Jesus ger seg til eitt við navnið ”EG ERI”, sigur hann harvið eisini, at hann er hin ævigi og sjálveksisterandi Gud. Tað hevur verið eyðsæð fyri jødarnar í samtíðini, at Jesus her sigur, at hann er Gud. Hesir jødarnir kendu jú væl Aðru mósebók 3,14, og eftir teirra tykki gjørdi Jesus seg sekan í gudsspottan, tá ið hann ger seg til eitt við Guds navn: ”EG ERI”. Hetta gevur eisini atburði teirra meining: Tá tóku teir steinar upp til at kasta eftir honum”.

Guddómligir gerningar

Sum sagt undirstrikar Jesus eisini sín guddóm óbeinleiðis. Hetta ger hann millum annað við guddómligum gerningum:

  • Jesus fyrigav syndarum: “Og tá ið Jesus sá trúgv teirra, sigur hann við hin giktsjúka: “Sonur mín, syndir tínar eru fyrigivnar!” Men nakrir av hinum skriftlærdu sótu har, og teir hugsaðu í hjørtum sínum: “Hví talar hesin maðurin so? Hann spottar Gud! Hvør kann fyrigeva syndir, uttan ein, tað er Gud?” (Mark 2,5-7).
  • Jesus gav boð: “Nýtt boð gevi eg tykkum: Tit skulu elska hvør annan; líkasum eg havi elskað tykkum, soleiðis skulu eisini tit elska hvør annan.” (Jóh 13,34). Harumframt sigur Jesus eisini í fjallaprædikuni: “Tit hava hoyrt, at tað hevur verið sagt við teir gomlu… Men eg sigi tykkum…” (Matt 5).
  • Jesus sigur, at vit skulu biðja í hansara navni: “Og hvat tit so biðja um í navni mínum, tað skal eg gera, til tess at faðirin skal verða gjørdur dýrmettur í syninum. Biðja tit um okkurt í navni mínum, skal eg gera tað” (Jóh 14,13-14).
Guddómlig eyðkenni

Í Nýggja testamenti (NT) verður Jesus lýstur við teimum somu eyðkennunum, sum Gud eisini verður lýstur við í Gamla testamenti (GT):

Hirði:
Gud í GT: "Harrin er hirði mín" (Sl 23,1).
Jesus í NT: "Eg eri hin góði hirðin" (Jóh 10,11).

Dómari:
Gud í GT: "Gud er hann, ið dømir" (Sl 75,8).
Jesus í NT:"… seyðirnar skal hann seta høgrumegin við seg, og geitirnar vinstrumegin" (Matt 25,31-33).

Fyrst og síðst:
Gud í GT: "Eg eri hin fyrsti og hin síðsti, og umframt meg er eingin Gud til" (Jes 44,6).
Jesus í NT:"Eg eri hin fyrsti og hin síðsti" (Opb 1,18).

Ljós:
Gud í GT: "Harrin er ljós mítt" (Sl 27,1).
Jesus í NT: "Eg eri ljós heimsins" (Jóh 8,12).

Frelsari:
Gud í GT: "Eg, eina eg, eri Harrin, uttan meg er eingin frelsari til"(Jes 43,11).
Jesus í NT: "Vit vita, at hesin av sonnum er frelsari heimsins" (Jóh 4,42).

Guds dýrd:
Gud í GT: "Eg eri Harrin, tað er navn mítt, og ongum øðrum gevi eg dýrd mína"(Jes 42,8).
Jesus í NT: "… ger tú nú meg dýrmettan, faðir, hjá tær við teirri dýrd, sum eg hevði hjá tær, áðrenn heimurin var til"(Jóh 17,5).
Tilbiðjan

Jesus verður ferð eftir ferð tilbiðin sum Gud:

  • Vísmenninir bilbóðu Jesus (Matt 2,11).
  • Lærusveinarnir tilbóðu Jesus, tá ið hann gekk eftir vatninum (Matt 14,33).
  • Hin blindi maðurin tilbað Jesus, aftaná at Jesus grøddi hann (Jóh 9,38).
  • Kvinnurnar við Jesu grøv tilbóðu hann eftir uppreisnina (Matt 28,9).

Øll hesi fólkini tilbóðu Jesus, uttan nakra sum helst ábreiðslu frá Jesusi. Hetta gevur einans meining, um Jesus veruliga trúði, at hann var Gud. Tá ið djevulin freistaði Jesus í oyðimørkini, segði hann: “Vík frá mær, Sátan! Tí at skrivað stendur: “Harran, Guð tín, eigur tú at tilbiðja og tæna honum eina” (Matt 4,10). Og kortini tók hann sjálvur ímóti tilbiðjan!

Tiltala

Tað verður ferð eftir ferð talað við Jesus sum Gud í Nýggja testamenti. Tá ið Tummas ápostul sá sárini hjá tí upprisna, segði hann til dømis við Jesus: “Harri mín og Guð mín!” (Jóh 20,28).

Viðvíkjandi Jesusi sigur Paulus eisini: “…sum fedrarnir hoyra til og sum Kristus er komin av eftir holdinum, hann sum er Guð yvir øllum lutum, hálovaður allar ævir” (Róm 9,5). Her undirstrikar Paulus, at Jesus er bæði Gud og menniskja: Hann er sannur Gud (hann sum er Guð yvir øllum lutum). Og hann er satt menniskja: (komin av eftir holdinum). Hetta er eisini í samsvari við triðju trúarjáttan fólkakirkjunnar (Athanasianska trúarjáttanin): “Hann er Gud, føddur av veru Faðirsins fyri allar øldir, og menniskja, føddur í tíðini av veru móður sínar, fullkomin Gud, fullkomin menniskja…”

Faðirin og Sonurin

Í Jóhannes 10,27-30 sigur Jesus: “Mínir seyðir hoyra reyst mína, og eg kenni teir, og teir fylgja mær, og eg gevi teimum ævigt lív, og teir skulu allar ævir ikki glatast, og eingin skal slíta teir úr hond míni. Faðir mín, sum hevur givið mær teir, er størri enn allir, og eingin skal slíta teir úr hond faðirsins. Eg og faðirin eru eitt.”

Her sigur Jesus kortini ikki, at Faðirin og Sonurin eru sami persónur. Triðja trúarjáttan fólkakirkjunnar lýsir hetta soleiðis: “Tí at ein er persónur Faðirsins, ein annar Sonarins, aftur ein annar Heilaga Andans. Men Faðirsins og Sonarins og Heilaga Andans guddómur er ein, dýrd teirra líka stór, og hátign teirra líka ævig.”

Hvønn sigur tú Jesus vera?

Sum vit síggja, sigur Jesus altso sera nógv um seg sjálvan. Og hansara sjálvsfatan og boðan er eisini vorðin møtt við mótstøðu upp ígjøgnum tíðina. Í hansara egnu samtíð varð hann ákærdur fyri gudsspottan. Hann varð spottaður, píndur og at enda krossfestur. Umleið ár 160 eftir Kristus sigur rabbinarin Eliezer eisini:

"Gud sá, at ein maður, sonur til eina kvinnu, einaferð ætlaði sær at stíga fram og royna at gera seg sjálvan til Gud og føra allan heimin av leið. Og um hann sigur, at hann er Gud, so er hann ein lygnari. Og hann fer at villleiða menniskju og siga, at hann fer burtur, men kemur aftur á evstu døgum."

Umleið 100 ár seinni endurgevur rabbinarin Abbahu frá Kesarea eisini frá einari sera gamlari keldu:

"Um ein maður sigur: "Eg eri Gud", so er hann ein lygnari. Um hann sigur: "Eg eri Menniskjusonurin", so vil hann enda sínar dagar á ein slíkan hátt, at hann fer at angra tað. Um hann sigur: "Eg fari til Himmals", er hetta so ikki einans nakað, sum hann sigur, men ikki ger?" (Green 1993: 85-86).

Tað er greitt, at talan er um álop á tann vitnisburð, ið Jesus gav um seg sjálvan: Messias, Guds sonur, Menniskjusonurin. Og tá ið Jesus ger seg til eitt við Guds navn: “EG ERI”, so sigur hann harvið:

"Har ið eg eri, har er eisini Gud. Har ið eg undirvísi, har undirvísir eisini Gud. Har ið eg eri virkin, har er Gud eisini virkin. Har ið eg gevi eitt lyfti, har gevur Gud eisini eitt lyfti. Har ið eg líði og doyggi, har líðir og doyr eisini Gud."

Hetta er Jesu sjálvsfatan, og viðvíkjandi henni er eingin millumvegur. Antin tilbiðja vit hann í undran og siga okkara amen til hansara vitnisburð, ella mugu vit avnokta hansara vitnisburð (ibid.: 86). Hvussu er við tær? Vit hava sæð, hvønn Jesus segði seg sjálvan vera. Og nú er spurningurin: hvønn sigur tú Jesus vera?

Annaðhvørt var Jesus villleiddur um hansara egna samleika, ella eru vit villleidd. Hvat er hitt rætta svarið? Jú, svarið er at finna í Jesu uppreisn frá deyðum. Tað er, sum Timothy Keller sigur:

"Um Jesus reis upp frá deyðum, so mást tú eisini góðtaka alt tað, sum hann segði; um hann ikki reis upp, hví so stúra fyri nøkrum, sum hann segði? Hin avgerandi spurningurin er ikki, um tú dámar hansara læru ella ikki, men um hann reis upp frá teimum deyðu ella ikki" (Keller 2008: 202).

Av tí at Jesus nú er risin upp frá deyðum, so merkir hetta fyri tað fyrsta, at Jesus veruliga er tann, sum hann segði seg vera. Hann er Messias, Guds sonur, Menniskjusonurin, ”EG ERI”, vegurin og sannleikin og lívið, tín og mín frelsari! Og tí mást tú eisini góðtaka alt tað, sum hann segði. Og tí kanst tú eisini leggja títt lív og tín ævinleika í hansara tryggu hendur. Gud vælsigni teg til tað!

Keldur

Craig, William Lane. 2010. On Guard. Colorado Springs: David C. Cook.

Green, Michael. 1993. Hvem er denne Jesus? Fredericia: Lohses Forlag.

Gustavsson, Stefan. 2017. Skeptikerens guide til Jesus 2 – Jesu identitet og opstandelse. Fredericia: Credo.

Keller, Timothy. 2008. The Reason for God. Hudson Street, New York: DUTTON.

Strobel, Lee. 2003. Tough questions about Christ. Í: Who Made God? Ravi Zacharias & Norman Geisler (red.). Grand Rapids, Michigan: Zondervan.

Netið
http://www.str.org/publications/solid-ground-july-2016-ready-for-the-knock-on-your-door#.V4uI1KKz7F8
http://www.str.org/blog/witnessing-to-jehovah-s-witnesses-%E2%80%93-part-1#.VgPY8Zez54I
http://www.str.org/blog/witnessing-to-jehovah-s-witnesses-%E2%80%93-part-2#.VgPZMJez54J

Hann er risin upp!




v3 Tí at eg handaði til tykkum fyrst og fremst tað, sum eg eisini tók ímóti, at Kristus doyði fyri syndir okkara samsvarandi við skriftirnar, v4 og at hann varð grivin, og at hann varð reistur upp triðja dagin samsvarandi við skriftirnar, v5 og at hann varð sæddur av Kefasi, síðan av teimum tólv, v6 og aftan á tað varð hann sæddur av meira enn fimm hundrað brøðrum í senn, – av teimum eru teir flestu á lívi enn, men nakrir eru sovnaðir burtur. v7 Aftan á tað varð hann sæddur av Jákupi, síðan av øllum ápostlunum, v8 og síðst av øllum varð hann sæddur eisini av mær, eins og ein, ið er føddur í ótíð (1 Kor 15,3-8, egin umseting úr grikskum).

Inngangur

Í 3. versi sigur Paulus, at hann handaði til tey í Korint fyrst og fremst tað, sum hann eisini tók ímóti. Her sigur Paulus altso, at hann hevur fingið tað, sum hann nú sigur, frá einari aðrari keldu. Hesum viðvíkjandi, leggur Gary Habermas dent á, at hetta uttan iva sipar til fyrstu ápostólsku læruna millum ár 30 – 50 e.Kr. (tvs. áðrenn Nýggja Testamenti nakratíð varð skrivað). Sambært Michael Licona eru griksku orðini fyri at handa og at taka ímóti (paradidōmi og paralambanō) við til at leggja dent á, at talan er um eina traditión.

New Bible Dictionary lýsir orðið traditión sum tað, ið verður handað víðari, serstakliga læra, ið verður handað víðari frá einum lærara til hansara lærusveinar.

Tað, sum Paulus sigur her, er altso tengt at eini eldri traditión/“trúarjáttan”, sum hann sjálvur hevði tikið ímóti. Men hvat er so keldan til tað, ið Paulus sigur?

Sambært tí mest vanligu tíðarfestingini av umvendingini hjá Paulusi (millum 1 og 3 ár eftir Jesu krossfesting) kann ein argumentera fyri, at Paulus fekk hetta tilfarið einaferð ímillum ár 34 og 36 e.Kr. Í Galatabrævinum 1,18 lesa vit nevniliga: “Seinni, trý ár eftir, fór eg niðan til Jerusalem fyri at verða kendur við Kefas, og varð verandi hjá honum fimtan dagar.” Paulus hevur kanska fingið hesa traditiónina í hesum tíðarbilinum, síðani ein kann ganga út frá, at teir ikki bara hava snakkað um veðrið.

Sambært Habermas eru flestu granskarar samdir í, at Paulus fekk hesa traditiónina frá Pæturi og Jákupi, meðan hann var í Jerusalem umleið 6 ár aftaná Jesu krossfesting. Fyri sjálvar ápostlarnar kann uppreisnarboðskapurin sjálvandi verða tíðarfestur enn fyrr. Lærd meta eisini, at orsøkin til henda boðskapin má skyldast tað, sum teir fyrstu lærusveinarnir sjálvir upplivdu. Teir vóru heilt sannførdir um, at teir høvdu sæð tann upprisna Jesus.

Viðvíkjandi 1. Korintbrævi 15,3-8 undirstrikar Stefan Gustavsson:

”Hitt mest týdningarmesta keldutilfarið viðvíkjandi uppreisnini er ein tekstur av Paulusi í 1. Korintbrævi 15, sum Paulus skrivaði umleið ár 55 e.Kr. Teksturin hevur fingið hetta støði, tí at innihaldið er sera gamalt og kann førast heilt aftur til innasta bólkin av vitnum í Jerusalem.”

Søguliga sæð er teksturin altso sera áhugaverdur. Hann uppfyllir nevniliga nøkur týdningarmikil metingarstøði, sum søgufrøðingar brúka:

  • Vitnisburðir, ið liggja nær sjálvari hendingini, stuðla søgulig uppáhald.
  • Vitnisburðir hjá sjónarváttum stuðla søgulig uppáhald.
  • Fleiri ótengdar keldur stuðla søgulig uppáhald (t.d. tvey vitni til somu hending eru tvær ótengdar keldur).
Útlegging

Vers 3a: Her heldur Paulus á við at lýsa orðið, sum hann longu hevur nevnt í 2. versi. Hetta er eisini orsøkin til, at teksturin byrjar við orðinum “tí”. Nú gevur hann altso eina gjøllari lýsing av orðinum, sum hann boðaði gleðiboðskapin við (2). Og í samband við hesa lýsingina brúkar hann síðani hesi bæði teknisku orðini fyri handanina av traditión, nevniliga at handa og at taka ímóti. Tá ið Paulus sigur, at hann handaði til tey ”fyrst og fremst” tað, sum hann eisini tók ímóti, so er hetta við til at undirstrika týdningin av traditiónini, sum hann handaði teimum. Traditiónin er ein samandráttur av tí grundleggjandi kristna lærdóminum og hevur tí sera stóran týdning fyri alla argumentatiónina hjá Paulusi í 1. Korintbrævi 15 (sum eisini verður róptur uppreisnarkapittulin).

Traditiónin inniheldur sumt, ið bendir á, at talan upprunaliga hevur verið um eina arameiska traditión (altso málið, sum Jesus og lærusveinarnir brúktu fyri tað mesta):

  • Grikska orðið hoti (at) verður brúkt fýra ferðir á rað. Hetta var vanligt innan arameiskt málbrúk.
  • Kefas er arameiskt, men Paulus skrivaði á grikskum.

Málið, sum Paulus brúkar í hesum samanhangi, bendir altso á, at tann grundleggjandi kristni lærdómurin kann sporast heilt aftur til byrjunnarstøðið. Tann grundleggjandi læran um Jesu deyða og uppreisn hevur altso verið ein meginregla í kristnu trúnni líka frá fyrstu tíð. Og tað er henda grundleggjandi læran, sum Paulus fyrst og fremst handaði til tey kristnu í Korint.

Peter V. Legarth kemur til fylgjandi niðurstøðu hesum viðvíkjandi:

“Ta elstu frásøgnina um Jesu uppresin frá teimum deyðu kunnu vit finna hjá Paulusi í 1. Korintbrævi 15,1-11. Paulus nýtir traditiónsmál. Hann hevur sjálvur fingið frásøgnina um Jesu deyða og uppreisn í einari traditión, sum eftir øllum at døma varð samansett longu í fyrstu helvt av tretivunum. Vegna málbrúkið kann ein staðbinda traditiónina til arameiskt-talandi kristin, tvs. kristin frá Jerusalem ella Galilea. Við øðrum orðum er talan altso um eina sera gamla traditiónseind. Tað er greitt, at trúgvin uppá Jesu likamligu uppreisn frá teimum deyðu var ein upprunalig trúgv í hini elstu samkomuni. Tað var ikki ein trúgv, ið menti seg so líðandi.”
Fýra at-setningar

3b-5: Trúarjáttanin er bygd upp við fýra at-setningum:

  • At Kristus doyði fyri syndir okkara samsvarandi við skriftirnar
  • At hann varð grivin
  • At hann varð reistur upp triðja dagin samsvarandi við skriftirnar
  • At hann varð sæddur av Kefasi, síðan av teimum tólv

Fyrsti setningurin í trúarjáttanini lýsir sjálva kjarnuna í gleðiboðskapinum: ”at Kristus doyði fyri syndir okkara samsvarandi við skriftirnar” (3b). Hetta, at Jesus doyði fyri okkara syndir og í okkara stað, kann eisini lýsast við 2. Korintbrævi 5,21: ”Tann [Jesus], sum ikki visti um synd, gjørdi hann [Gud] til synd okkara vegna, fyri at vit skulu verða Guðs rættvísi í honum.” Trúarjáttanin staðfestir altso ta frelsandi fylgjuna av Jesu deyða. Í Rómverjabrævinum 4,25 knýtir Paulus eisini Jesu deyða saman við Jesu uppreisn: ”…hann [Jesus] sum fyri misgerðir okkara varð givin upp [til deyðan] og fyri rættvísgering okkara varð uppvaktur.” Tá ið tað snýr seg um frelsuna og rættvísgeringina, so er tað altso ein tættur samanhangur millum Jesu deyða og uppreisn.

Annar setningur í trúarjáttanini er: ”at hann varð grivin” (4a). Hetta er við til at undirstrika, at tað var líkið av einum deyðum persóni, sum varð lagt í grøvina, og at uppreisnin harvið ikki skal skiljast sum ein ”andlig” uppreisn, men sum ein verulig likamlig uppreisn. Sjálvt um tann tóma grøvin ikki verður nevnd í hesi trúarjáttanini, so er hesin samandrátturin av kristnu trúnni tó við til at staðfesta frásøgnina um ta tómu grøvina. Tá ið dentur verður lagdur á deyða, jarðarferð og uppreisn á triðja degi, so ber hetta sjálvandi eisini í sær eina tóma grøv.

Tað er sannlíkt, at jarðarferðin verður nevnd serliga av tveimum orsøkum:

  1. At leggja dent á, at Jesus veruliga var deyður.
  2. At leggja dent á, at tá ið Paulus harnæst nevnir uppreisnina, so skal hetta skiljast soleiðis, at talan er um uppreisn likamsins til eitt nýtt lív – nakað, sum harvið førir til eina tóma grøv.

Tá ið tey fyrstu kristnu prædikaðu uppreisn frá deyðum, so bar hetta í tátíðar jødisku fatan í sær, at øll menniskjan, bæði likam og sál, var risin upp til eitt nýtt lív. Fyri tey hevði ein uppreisn uttan eina tóma grøv givið líka nógva meining sum ein fýrakantaður rundingur. Tann tóma grøvin verður altso ikki nevnd í hesi trúarjáttanini, tí at tað býr undir sjálvum orðinum ”uppreisn”, at talan sjálvandi er um eina likamliga uppreisn og eina tóma grøv.

Triði setningur í trúarjáttanini, er: ”at hann varð reistur upp triðja dagin samsvarandi við skriftirnar” (4b). Paulus vil leggja dent á tann stóra týdningin, sum uppreisnin hevur fyri ta kristnu trúnna. Uttan uppreisnina hevði Jesu deyði og jarðarferð als ikki verið ein partur av einum gleðiligum boðskapi. Men nú hevur Gud reist Jesus upp frá deyðum! Rómverjabrævið 8,11 er ein góður samandráttur av tankagongdini hjá Paulusi: ”Men um andi hansara, sum vakti upp Jesus frá deyðum, býr í tykkum, tá skal hann, sum vakti upp Krist Jesus frá deyðum, eisini gera livandi deyðiligu likam tykkara fyri anda síns skuld, sum býr í tykkum.” Tað er sannlíkt, at tann triði dagurin er komin við í trúarjáttanina, tí at tað var á hesum degi, at tann tóma grøvin varð funnin, og tað var á hesum degi, at Jesus sýndi seg fyrstu ferð. Hesin triði dagurin, sunnudagur, verður tí eisini kallaður Harrans dagur (Opb 1,10). Tað var á hesum degi, at Jesus reis upp. Paulus leggur dent á, at Jesus doyði samsvarandi við skriftirnar, at hann varð grivin, og at hann reis upp triðja dagin samsvarandi við skriftirnar. Men hvørjar skriftir er talan so um? Fyri at finna eitt svar uppá henda spurning, mugu vit leita okkum aftur til Jesu egnu undirvísing. Í Matt 12,38-41 lesa vit til dømis:

Tá tóku nakrir av teimum skriftlærdu og Farisearunum til orða og søgdu við hann: “Meistari, vit vilja fegnir síggja eitt tekin frá tær.” Men hann svaraði og segði við teir: “Ein ónd og ótrúgv slekt leitar um tekin; men ikki skal henni verða givið annað tekin enn tekin Jónasar profets. Tí at líkasum Jónas var í hvalabúkinum tríggjar dagar og tríggjar nætur, soleiðis skal menniskjusonurin verða tríggjar dagar og tríggjar nætur undir moldum. Nineve-menn skulu í dóminum stíga fram saman við hesi slekt, og teir skulu dómfella hana, tí at teir vendu um eftir prædiku Jónasar; og sí, meir er her enn Jónas! (Les meira um tekin Jónasar her).

Fjórði setningur í trúarjáttanini er: ”at hann varð sæddur av Kefasi, síðan av teimum tólv” (5). Líkasum Jesu deyði varð staðfestur við jarðarferðini, soleiðis verður Jesu uppreisn eisini staðfest við tí, at Jesus sýndi seg fyri lærusveinunum. Hetta, at Jesus sýndi seg, er við til at staðfesta, at talan er um eina veruliga hending. Hann reis upp, og hann varð sæddur!

Viðvíkjandi grikska orðinum ōphthē (“hann varð sæddur”) undirstrikar Ben Witherington III, at ōphthē sipar til Jesu framkomu sum eina veruliga hending. Talan var ikki bara um nakað, sum lærusveinarnir hildu uppá. Jesus kom veruliga til sjóndar!

Fyri at leggja dent á henda veruleikan, nevnir Paulus fýra aðrar hendingar, har ið Jesus sýnir seg (6-8). Jesu uppreisn var altso ikki ein holdleys hending. Nei, líkasum hann veruliga var deyður og jarðaður, soleiðis varð hann eisini veruliga reistur upp frá deyðum likamliga og sæddur av einum hópi av menniskjum.

Tað fyrsta eygnavitni, sum verður nevnt í trúarjáttanini, er Kefas, tað er Pætur. Tað verður eisini sipað til hesa hending í Lukasi 24,34: ”Sanniliga er Harrin upprisin og er sæddur av Símuni.” Kefas verður sikkurt nevndur fyrst, tí at hann var leiðari hjá teimum fyrstu kristnu. Men hvussu við kvinnunum? Vóru tær ikki tey fyrstu vitnini til uppreisnina? Er tað ikki júst tað, sum evangeliini siga? Sambært N.T. Wright finst ein góð søgulig frágreiðing til hetta, sum lýsir bæði henda tekstin í 1. Korintbrævi 15, og sum eisini greiðir frá teimum kvinniligu vitnunum sum nakað skelkandi í evangeliunum. Wright leggur nevniliga dent á, at kvinnur ikki vórðu sæddar sum álítandi vitnir tá á døgum. Og tá ið tey fyrstu kristnu skuldu boða páskaboðskapin fyri fólkum í síni samtíð, so var tað eisini ein nærliggjandi tanki, at lata vera við at nevna kvinnurnar í samband við ein stuttan samandrátt av kristnu trúnni. Niðurstøðan hjá Wright er, at traditiónin ikki nevnir kvinnurnar, so at hon kann tæna kristniboðanini í einum illgrunasomun og háðandi samfelagi. Sambært Wright kann tað hugsast, at tá ið ein traditión varð tikin í brúk í sambandi við kristniboðan, so høvdu frásøgnir um kvinnur, sum runnu út til grøvina í lýsingini, verið krógvaðar burtur stillisliga, og ein listi av álítandi vitnum hevði verið gjørdur, sum kundi brúkast til at staðfesta tað, ið teir høvdu sæð.

Av teimum eru teir flestu á lívi enn

Versini 6-8: Tað er sannlíkt, at Paulus sjálvur hevur lagt okkurt afturat trúarjáttanini. Orðini “av teimum eru teir flestu á lívi enn” benda á júst hetta. Men tað kann væl vera, at Paulus eisini hevur fingið sína vitan frá einari aðrari traditión, tað er ikki frá eini aðrari gamlari trúarjáttan, men frá teimum keldunum, sum hann annars eisini hevði atgongd til. Orðini “av teimum eru teir flestu á lívi enn” eru eisini við til at staðfesta Jesu uppreisn sum eina veruliga hending.

Viðvíkjandi hesum leggur Richard Bauckham dent á, at Paulus tekur tað fyri givið, at tey flestu enn vóru á lívi, tá ið hann skrivaði brævið. Hetta verður enn meira týðiligt, tá ið hann sigur, at Jesus varð sæddur av meira enn fimm hundrað brøðrum í senn: ”av teimum eru teir flestu á lívi enn, men nakrir eru sovnaðir burtur.” Tann greiði málburðurin hjá Paulusi bendir á, at hann ætlar sær at brúka henda listan av vitnum til at staðfesta trúvirðið hjá traditiónini: um onkur ynskir at kanna traditiónina, so er ein hópur av eygnavitnum enn á lívi, sum ein kann venda sær til.

”Aftan á tað varð hann sæddur av Jákupi” (7). Flestu granskarar eru samdir um, at talan er um Jákup, Jesu bróðir. Tað sær tó ikki út til, at Jákup var ein lærusveinur, áðrenn Jesus varð krossfestur. Hetta bendir Jóhannes 7,5 til dømis á, har ið vit lesa: “Tí at brøður hansara trúðu ikki heldur á hann.” Men hvussu kann tað so vera, at hann so kom til at vera ein lyklapersónur hjá teimum kristnu aftaná Jesu deyða? Svarið liggur í tí, at Jesus eisini sýndi seg fyri Jákupi. Og hetta umbroytti hann fullkomiliga, líkasum møtið við Jesus eisini umbroytti Paulus fullkomiliga.

Síðst av øllum

Vers 8: Paulus endar sín lista av vitnum við at vísa á tað, sum hann sjálvur hevði upplivað: “síðst av øllum varð hann sæddur eisini av mær, eins ein, ið er føddur í ótíð.” Viðvíkjandi hesum undirstrikar Wright, at Paulus var tað síðsta uppreisnarvitnið. Og tá ið Paulus leggur sína egnu uppliving afturat tí, sum Kefas, Jákup og hini høvdu sæð, so sipar hetta til, at Paulus eisini sá seg sjálvan sum ein ápostul. Hetta liggur eisini í tí, sum hann sigur í 1. Korintbrævi 9,1: “Eri eg ikki ápostul? Havi eg ikki sæð Jesus, harra okkara?” Jú, hann hevði eisini sæð tann upprisna, og tað umbroytti hansara lív fullkomiliga.

Endi

Líkasum Paulus handaði teimum í Korint fyrst og fremst henda boðskapin um tann upprisna Jesus, soleiðis eru vit nú eisini kallaði til at handa okkara næsta tann sama gleðiboðskapin, sum vit eisini tóku ímóti. Vit tæna einum livandi Harra. Hann er risin upp! 




Tekin Jónasar

Tað vóru tríggjar høvuðsorsøkir til, at tey fyrstu kristnu trúðu, at Jesus var risin upp frá teimum deyðu:

  1. Grøvin var tóm. Øll evangeliini boða frá, at Jesus varð jarðaður av Jósefi úr Arimateu, og at grøvin var tóm, tá ið kvinnurnar komu til hana sunnumorgun. Men hóast grøvin var tóm, so er hetta kortini ikki nóg mikið í sjálvum sær. Tað fyrsta, sum Maria Magdalena hugsar, tá ið hon kemur til ta tómu grøvina, er ikki, at Jesus er risin upp frá deyðum, men at onkur má hava tikið Jesu lík: “Teir hava tikið Harran úr grøvini, og vit vita ikki, hvar teir hava lagt hann” (Jóh 20,2). Umframt eina tóma grøv, má okkurt annað sostatt eisini vera hent.
  2. Hin upprisni Jesus varð sæddur. Ein avgerandi orsøk til uppreisnartrúnna hjá teimum fyrstu kristnu var, at hin upprisni Jesus varð sæddur fleiri ferðir: “…hann varð sæddur av Kefasi, og síðan av teimum tólv; og aftan á tað varð hann sæddur av meira enn fimm hundrað brøðrum í senn, – av teimum eru teir flestu á lívi enn, men nakrir eru sovnaðir burtur. Og aftan á tað varð hann sæddur av Jákupi, síðan av øllum ápostlunum. Men síðst av øllum varð hann sæddur eisini av mær [Paulusi] eins og burði, sum ikki er komin av tíð” (1 Kor 15,5-8). Hetta hevur verið høvuðsorsøkin til, at tey fyrstu kristnu trúðu, at Jesus var risin upp frá teimum deyðu.
  3. Skriftirnar vórðu uppfyltar. Tey fyrstu kristnu trúðu og boðaðu, at Jesu uppreisn var ein uppfylling av skriftunum (Pitre 2016: 179-184). Í hesi grein fara vit at hyggja eitt sindur nærri at hesum triðja punktinum.

Hvørjar skriftir?

”Tí at eg læt tykkum fáa at vita fyrst og fremst, tað sum eg eisini havi tikið við, at Kristus doyði fyri syndir okkara samsvarandi við skriftirnar, og at hann varð grivin, og at hann stóð upp triðja dagin samsvarandi við skriftirnar” (1 Kor 15,3-4). Her leggur Paulus dent á, at Jesus doyði samsvarandi við skriftirnar, at hann varð grivin, og at hann reis upp triðja dagin samsvarandi við skriftirnar. Men hvørjar skriftir er talan so um? Fyri at finna eitt svar uppá henda spurning, mugu vit leita okkum aftur til Jesu egnu undirvísing. Tað er bara ein tekstur í Gamla testamenti, sum Jesus sjálvur førir fram sum eina beinleiðis ávísing til sína uppreisn hin triðja dagin, nevniliga frásøgnin um tekin Jónasar (Matt 12,38-41; Luk 11,29-32). Hjá Matteusi lesa vit til dømis: “Tá tóku nakrir av teimum skriftlærdu og Farisearunum til orða og søgdu við hann: “Meistari, vit vilja fegnir síggja eitt tekin frá tær.” Men hann svaraði og segði við teir: “Ein ónd og ótrúgv slekt leitar um tekin; men ikki skal henni verða givið annað tekin enn tekin Jónasar profets. Tí at líkasum Jónas var í hvalabúkinum tríggjar dagar og tríggjar nætur, soleiðis skal menniskjusonurin verða tríggjar dagar og tríggjar nætur undir moldum. Nineve-menn skulu í dóminum stíga fram saman við hesi slekt, og teir skulu dómfella hana, tí at teir vendu um eftir prædiku Jónasar; og sí, meir er her enn Jónas!” (Matt 12,38-41).[1]

Tvær samanberingar

Jesus sipar til Jónas í Gamla testamenti og ger tvær samanberingar við seg sjálvan:

  1. Líkasum Jónas var í hvalabúkinum tríggjar dagar og tríggjar nætur, soleiðis skal menniskjusonurin eisini verða tríggjar dagar og tríggjar nætur undir moldum.
  2. Jesus sigur, at ninevemenn[2] skulu stíga fram á evsta degi og dómfella hesa slekt, tí at ninevemenn vendu um eftir prædiku Jónasar, men her er meir enn Jónas, nevniliga Jesus sjálvur.

Ein kann eisini seta hetta upp soleiðis:

Tekin Jónasar
1. Nærdeyðauppliving og bjarging eftir tríggjar dagar í hvalabúkinum.

Tekin Jesusar
1. Veruligur deyði og uppreisn eftir tríggjar dagar í grøvini.

Tekin Jónasar
2. Ninevemenn venda um vegna prædiku Jónasar.

Tekin Jesusar
2. Heidningar venda um vegna prædiku Jesusar.

Hetta er altso tað, sum Jesus førir fram sum eina beinleiðis ávísing til sína egnu uppreisn hin triðja dagin. Og vit síggja, at tað fyrst og fremst sipar til eitt slag av grøv hjá Jónasi og eina veruliga grøv hjá Jesusi. Harnæst síggja vit eisini, at tað sipar til prædikuvirksemið bæði hjá Jónasi og hjá Jesusi. Ivan Hellström tekur samanum á henda hátt: “Jónas er á mangan hátt ein Kristusfyrimynd. Jesus talar sjálvur um tekin Jónasar (Matt 16,1-4) – fyrst og fremst vísir hann á “deyða og uppreisn” Jónasar sum fyrimyndina av sínum egna deyða og uppreisn. Sum Jónas varð ninevemonnum til bjargingar, eftir tað at hann hevði verið niðri í havsins dýpi og komin aftur haðan – somuleiðis er Jesus Kristus heiminum eitt frelsutekin (Luk 11,29-32)” (Hellström 1997: 167). Hendingarnar í Jónasar bók samsvara altso við tað, sum hendir við Jesusi. Jónas varð tveittur fyri borð, gloyptur av einum hvali, bjargaður frá deyða, og boðaði síðani Guds orð fyri ninevemonnum. Vit síggja líknandi raðfylgju hjá Jesusi: Deyði, jarðarferð, uppreisn og boðan (Wilcock 1979: 129).

Doyði Jónas í hvalabúkinum?

Men doyði Jónas ikki í hvalabúkinum? Hetta eru tað ymiskar meiningar um. Summi siga, at hann doyði, og at hvalurin spýði ein deyðan mann upp á land, sum Gud síðani reisti upp frá deyðum (Pitre 2016: 187). Onnur siga, at Jónas hevði eitt nærdeyðaupplivilsi, men at Gud bjargaði honum frá vissum deyða (Kjær 2014: 338). Eg helli mest til hitt seinna svarið. Men sjálvt um Jónas veruliga doyði ella um hann einans hevði eitt nærdeyðaupplivilsi, so er kjarnin í boðskapinum kortini tann sami, nevniliga at Jónas ikki hevði yvirlivað, um Gud ikki legði uppí fyri at bjarga honum. Og hvussu legði hann so uppí? Jú, tað síggja vit í Jónasi 2,1: “Tá sendi Harrin stóran fisk til tess at gloypa Jónasi…”

Úr búki Sheols

Gud sendir altso hvalin fyri at bjarga Jónasi frá at drukna. Vit lesa, hvussu Jónas bað til Guds um hjálp: “Eg heitti á Harran í neyð míni, og hann svaraði mær. Eg rópaði úr fangi Helheims, og tú hoyrdi rødd mína” (Jón 2,3). Hebraiska orðið, sum er umsett til helheim, er Sheol (שְׁא֛וֹל). Og orðið beten (בֶּ֫טֶן) merkir búkur. Hebraiski teksturin kann sostatt eisini umsetast soleiðis: “Eg rópaði úr búki Sheols…” Eftir øllum at døma sipar Sheol til staðið, har ið tey deyðu verða hildin í varðhaldi inntil dómadag. Eftir at Jónas hevur roynt at flýggja til Tarsis burt frá ásjón Guds, kennir Jónas nú á sær sjálvum, at hann er á veg til Sheol. Deyðin tykist at vera óundansleppandi. Men júst í hesi løtu, tá ið deyðin tóktist at vera heilt sikkur, verður alt broytt á ein undurfullan hátt: “…tá førdi tú lív mítt upp úr grøvini, Harri, Gud mín!” (Jón 2,7b) Júst tá ið Jónas ikki kundi søkka longur niður, grípur Gud inn og førir hann upp frá hinum vissa deyða. Og tá ið Jónas er við at svíma vegna iltmangul, minnist hann á Harran: “Tá ið sál mín ørmaktaðist í mær, mintist eg á Harran, og bøn mín kom til tín í heilaga templi tínum” (Jón 2,8). Gud hoyrdi hansara neyðarróp og bjargaði honum (Alexander 1988: 127-129). Eftir at Jónas hevður upplivað, hvussu Gud bjargaði honum frá vissum deyða, tendrast ein lovsongur í hansara hjarta: “Men eg vil við lovsongi ofra til tín og halda tað, ið eg havi heitt; hjálpin kemur frá Harranum” (Jón 2,10). Takkarsongur Jónasar kann sostatt samanfatast við Sálm 50,15: “Heit so á meg á neyðar degi, eg skal bjarga tær, og tú skalt lova mær!”

Umvendingin hjá heidningunum

Nærdeyðaupplivingin hjá Jónasi, hansara bjarging og afturkoma til lívið, peikar fram ímóti Jesu endaliga sigri yvir grøvini, tá ið hann sjálvur verður reistur upp frá deyðum (Estelle 2005: 78). Líkasum Jónas varð bjargaður frá deyða, og líkasum ninevemenn vendu um vegna hansara prædiku, soleiðis er tað eisini viðvíkjandi Jesusi. Tekin Jónasar sipar sostatt bæði til uppreisnarundurið hin triðja dagin og umvendingarundurið hjá heidningunum. Hvønn týdning hava hesar líkheitir so fyri tað, sum Jesus sigur um sína egnu uppreisn? Jú, hetta merkir, at bæði uppreisnarundurið og umvendingarundurið hjá heidningunum skal vera orsøk til at trúgva á Jesus. Tað er, sum Jesus segði: “Nineve-menn… vendu um eftir prædiku Jónasar; og sí, meir er her enn Jónas!” (Matt 12,41) Við Jónasi vóru tað einans ninevemenn, ið vendu um. Við Jesusi er tað harafturímóti ein óteljandi hópur av heidnum fólkasløgum, býum og enntá heimsveldum, ið angra sínar syndir, tveita sínar skurðgudar burtur og venda um til Guds Ísraels (Pitre 2016: 188-189). Umframt ta tómu grøvina og at sýna seg fyri lærusveinunum goymdi Jesus eisini tað til síðst, sum á mangan hátt kann sigast at vera hitt størsta undurið: Heidningarnir byrjaðu at angra sínar syndir og at venda um. Og teir venda um enn tann dagin í dag (ibid.: 190).

Meir er her enn Jónas!

Menniskjusonurin varð krossfestur. Hann varð grivin. Hann varð reistur upp triðja dagin. Grøvin var tóm. Tað er hon enn. Og heidningarnir venda um til Ísraels Guds í hópatali, tí at meir er her enn Jónas! (ibid.: 191). Munurin á tekni Jónasar til ninevemenn og tekni Jesusar til síni egnu samtíð og til okkum er nevniliga, at “meir er her enn Jónas!” (Matt 12,41) Jónas upplivdi eitt slag av deyða, eitt slag av jarðarferð, eitt slag av uppreisn og fór síðani til Nineve við Guds orði. Men við Jesusi er talan um meir: veruligan deyða, veruliga jarðarferð, veruliga uppreisn. Og hann bjóðar heiminum eina veruliga og æviga frelsu. Jónas er sostatt ein skuggi av tí, sum verður til veruleika í Jesusi Kristi (Wilcock 1979: 129).

Keldur

Alexander, T. Desmond. 1988. Jonah. Í: Obadiah, Jonah, Micah. TOTC. Downers Grove: InterVarsity Press.

Estelle, Bryan D. 2005. Salvation through Judgment and Mercy. New Jersey: P&R Publishing.

Hellström, Ivan. 1997. Um Bíbliu okkara. Tórshavn: Føroya Skúlabókagrunnur.

Kjær, Torben. 2014. Matthæus-Evangeliet I. Credo Kommentaren nr. 24. Fredericia: Credo.

Pitre, Brant. 2016. The Case for Jesus. New York: Image.

Wilcock, Michael. 1979. The Message of Luke. Downers Grove: InterVarsity Press.


[1] Í hvítusunnurøðu síni í Áps 2,25-28 vísir Pætur ápostul eisini til Sl 16,8-11

[2] Nineve var ein stórur býur (sí Jón 3,3 og 4,11)

Skynsom trúgv