Eitt Harrans náðiár

“So er tá nú eingin fordøming fyri tey, sum eru í Kristi Jesusi” (Róm 8,1).

Í bókini “Hellan” hjá Bo Giertz lesa vit um, hvussu hjálparpresturin, Savonius, verður sendur til ein gamlan doyggjandi mann. Hesin gamli maðurin, Jóannes, er staddur í ræðuligari sálarneyð. Tá ið presturin kemur yvir til songina hjá honum og sigur: “Guds friður verið við tær”, svarar hin gamli: “Ikki við mær! Ikki við mær… Ævig glatan, revsing eftir máli syndanna, vreiðidómurin og eldurin eru mín lutur. Við meg skal hann siga: Farið burtur frá mær, bannaðu tit, í hin æviga eldin!” Presturin roynir alt hvat hann kann at troysta Jóannes, men einki hjálpir. Hann liggur bara har og gremur seg yvir sítt ónda hjarta og sínar syndir. Presturin biður hann játta sínar syndir, tí at so man Gud fara at fyrigeva honum. Jóannes sigur, at hann hevur játtað ferð eftir ferð og hevur fingið fyrigeving syndanna, men hann batnaði ikki, og tí helt hann eisini, at náðidyrnar nú vóru afturlatnar. Presturin roynir og roynir at troysta, men einki hjálpir. Jóannes kennir seg akkurát líka fordømdan. At enda verður presturin illa fyri av støðuni og fer út at spýggja. Meðan hann stendur har, kemur ein kvinna, Katrina Filip, til hann og spyr, um Jóannes longu er deyður, og presturin sigur sum er. Familjan hevði biðið hana koma, tí at tað var so illa statt við Jóannesi. Tað endar so við, at Katrina fær sær eitt prát við Jóannes. Tá ið hon kemur yvir til songina, er Jóannes sera glaður fyri at síggja hana. Tey kennast væl og hava gingið í kirkju og sungið sálmar saman. Hann sigur, at hon er ein góð menniskja, og at Gud fer at løna henni, men omaná tað sigur hann eisini, at Gud fer at revsa hann vegna hansara óreina hjarta og sigur uppgevandi, at hann er ein stórur syndari. Katrina svarar játtandi: “Ja, Jóannes, tú ert ein stórur syndari; men Jesus er ein størri frelsari”. Jóannes heldur á við síni gremjan og sigur, at hann hevur eitt óreint hjarta og ein óndan hug. Til hetta svarar Katrina, at Jesus ikki er komin at kalla rættvísar, men syndarar. Jóannes sigur, at hann manglar iðran og umvending, og Katrina svarar, at tað ikki er tað, ið hann manglar, men trúgv. Hon sigur, at hann skal trúgva á Guds orð, sum sigur: “Tí… sum ikki ger gerningar, men trýr á hann, sum rættvísger ógudligan, verður trúgv hansara roknað til rættvísi” (Róm 4,5). Seinni lesur hon eisini Jóh 1,29: “Sí, Guðs lambið, sum ber synd heimsins”. Jóannes spyr: “Ber hann eisini syndina, sum býr í mínum óreina hjarta?”, og svarðað verður: “Ja”. “Men eg eri fullur av synd við sama lag”, sigur Jóannes. Katrina svarar: “Ja, so víst sum Paulus eisini var fullur av synd. Hevur tú ongantíð lisið orðini: “Tí at eg veit, at ikki býr nakað gott í mær, tað er í holdi mínum; tí at vilja er mær einki, men at útinna hitt góða eri eg ikki mentur”” (Róm 7,18). “Ja, so er”, teskaði Jóannes. At enda segði Jóannes: “Eitt orð aftrat, Katrina, eitt máttmikið orð – og eg trúgvi tí”. Hon blaðaði upp í Bíbliuni og las Róm 3,23-24: “Tí at øll hava synda, og teimum vantar Guðs heiður, og tey verða rættvísgjørd fyri einki av náði hansara við endurloysingini, sum er í Kristi Jesusi”. Síðani fekk Jóannes sálarfrið og teskaði: “Amen. Eg trúgvi”.

Nýggir skapningar

Her hoyra vit um ein mann, sum kendi seg fordømdan vegna sína synd. Hann sá ikki annað enn dóm og glatan fyri framman. Men eisini her í hesi ræðuligu sálarneyðini eru orðini frá Róm 8,1 galdandi: “So er tá nú eingin fordøming fyri tey, sum eru í Kristi Jesusi”. Tað er nevniliga í Kristi Jesusi, at Jóannes fekk sína troyst. Hann hoyrdi orðini: “Sí, Guðs lambið, sum ber synd heimsins”. Hann hugdi upp á Jesus, og í honum sá hann seg rættvísgjørdan og endurloystan. “Tí, um onkur er í Kristi, er hann nýggjur skapningur; hitt gamla er farið, sí, tað er vorðið nýtt!” (2 Kor 5,17).

Tá ið vit eru í Jesusi, eru vit nýggir skapningar. Í okkum sjálvum eru vit framvegis syndarar. Syndin leikar framvegis í okkara likami, men vit, sum trúgva á Jesus, sleppa eisini at trúgva, at allar okkara syndir eru reinsaðar burtur í Jesu blóði.

Reinur sum kavi, frelsu eg havi 
fingið við Jesu Kristusar blóð.
Orðið mær sigur, at nú er friður
fingin, tí lambið fíggindan sló.
Frelstur eg eri, sælur, bert tí
Jesus, Guds sonur, deyðan gekk í.
Frelstur frá dómi, himin eg hómi.
Amen, halleluja.
Hitt sæla býtið

Í Guds orði fáa vit at vita, at Gud roknar við Jesusi í okkara stað. Jesu rættvísi er nú vorðin okkara rættvísi. Henda frelsandi støðan í Jesusi er fingin í lag, tí at: “Tann, sum ikki visti um synd, gjørdi hann til synd okkara vegna, fyri at vit skulu verða Guðs rættvísi í honum” (2 Kor 5,21). Alt okkara bleiv hansara, so at alt hansara kundi blíva okkara. Hetta kallar Luther hitt sæla býtið. Okkara skuld og fordøming er løgd yvir á Jesus. Hetta liggur ikki longur á okkum, tí at tað er lagt yvir á Jesus. Um ein flytir okkurt frá einum staði til eitt annað, so liggur tað ikki longur á hinum fyrra staðnum. Um ein skuld verður strika av rokningini hjá einum persóni og verður førd yvir á rokningina hjá einum ørðum, so finst skuldin ikki longur har, sum hon fyrr stóð uppskriva. Tá ið vit eru stødd í Jesusi, eru vit stødd á einum staði, har dómur og ákæra ongantíð kann náa okkum. So leingi vit trúgva á Jesus og á frelsuna í honum, kann eingin fordøma okkum. “So er tá nú eingin fordøming fyri tey, sum eru í Kristi Jesusi”.

Ein boðskapur til tey fátøku

Hvørt ár saman við Jesusi er eitt vælsignað ár. Jesus sigur: ”Andi Harrans er yvir mær, av tí at hann hevur salvað meg, til at bera fátækum gleðiboð. Sent hevur hann meg út til at boða fangum frælsi og blindum sjón, til at sleppa neyðstøddum leysum, til at kunngera eitt Harrans náðiár” (Luk 4,18-19). Boðskapurin hjá Jesusi er fyrst og fremst ein boðskapur til tey fátæku. Jesus sigur sjálvur í fjallaprædikuni: ”Sæl eru tey í andanum fátæku, tí at himmiríkið er teirra” (Matt 5,3). Soleiðis innleiðir Jesus fjallaprædikuna – hesa prædikuna, sum snýr seg um hitt kristna lívið, og hvussu tað skal livast.  Menniskju, sum standa yvirfyri Gudi sum fátøk og sum biddarar, mugu fáa alt av hansara hond. Og Jesus sigur, at himmiríkið er teirra. Jesus kemur við gleðiboðskapinum til tey, sum mangla alt, og gevur teimum lut í allari himmalskari signing. Jesus er komin til at boða fangum frælsi. Okkum, sum vóru fangar av okkara egnu synd, er Jesus komin at seta í frælsi. Syndina, sum áður bant okkum til deyða og glatan, hevur Jesus kastað í gloymskunnar hav. Vit hava fingið eitt náðiár frá Harranum – eina náðitíð har fátæk kunnu hoyra gleðiboðskapin um Jesus, har fangar kunnu verða frælsir, har blind kunnu fáa sjónina aftur, har neyðstødd kunnu verða slept leys. Latum okkum tí fara inn í hitt nýggja árið sum sendiboð í Krists stað og boða hina somu náðina, sum vit fingu lut í, til øll tey, sum enn ikki hava lært Jesus at kenna, so at vit øll kunnu liva og doyggja við tí somu vónini, sum Jóannes at enda fann frið og hvílu í: “Tí at øll hava synda, og teimum vantar Guðs heiður, og tey verða rættvísgjørd fyri einki av náði hansara við endurloysingini, sum er í Kristi Jesusi” (Róm 3,23-24). Amen.

Stefan

"Men tá ið teir hoyrdu hetta, neit tað teimum at hjarta, og teir bitu á kampi móti honum. Men hann hugdi upp til himmals, fullur av heilagum anda, og sá Guðs dýrd og Jesus standandi við høgru hond Guðs. Og hann segði: "Sí, eg síggi himlarnar opnar og menniskjusonin standandi við høgru hond Guðs!" Men teir skóru í eitt hart róp og hildu fyri oyruni á sær og lupu á hann allir sum ein; og teir koyrdu hann út úr staðinum og steinaðu hann. Og vitnini løgdu klæði síni niður við føturnar á einum ungum manni, sum æt Saul. Og teir steinaðu Stefan; meðan bað hann og segði: "Harri Jesus, tak tú móti anda mínum!" Og hann fell á knæ og rópaði við harðari rødd: "Harri, rokna teimum ikki hesa synd uppí!" Og í tí hann hetta segði, sovnaði hann burtur –" (Áps 7,54-60).

Í Áps 7,54-60 lesa vit um deyðan hjá hinum fyrsta kristna pínslaváttanum. Her fáa vit bæði vreiðina hjá forfylgjarunum og styrkina hjá hinum forfylgda málaða upp fyri okkara eygum. Og tað hevði verið natúrligt at hugsað, at fjøldin sjálvandi fekk henda einsamalla mannin beindan av vegnum. Tað sær kanska eisini soleiðis út í fyrsta umfarið, men alt er ikki soleiðis, sum tað sær út til at vera. Her er tað hin forfylgdi, sum vinnur á forfylgjarunum og tann, sum doyr, ið veruliga varðveitur lívið.

Eitt ógvusligt aftursvar

Stefan hevði akkurát hildið eina talu, har hann ákærdi hitt jødiska ráðið fyri lógarbrot, dráp og mótstøðu ímóti Gudi (Áps 7,51-53). Ráðið helt seg hava rættin á sínari síðu, men í taluni endar tað við, at ákærin verður hin ákærdi. Tað sama hendi, tá ið Pætur og Jóhannes vóru fyri ráðinum (Áps 4,8-12). Pætur ákærdi ráðið fyri at hava dripið Jesus og vrakað Guds útvalda hornastein. Tá ið Stefan á sama hátt ákærir ráðið, er tað heldur ikki óvæntað, at Stefan fær eitt ógvusligt aftursvar.

Tá ið mótstøðufólkið hjá Stefani hevur hoyrt hann tala, lesa vit, at tað neit teimum at hjarta, og at teir bitu á kampi móti honum (54). Hetta er eisini tað sama, sum hendi, tá ið Pætur og ápostlarnir á øðrum sinni vórðu førdir fram fyri ráðið. Pætur talaði fyri ráðinum um, hvussu Gud hevði reist henda Jesus upp, sum teir høvdu krossfest og at Gud hevði hevjað Jesus upp við sína høgru hond til høvdinga og frelsara. Tá ið teir hoyrdu hetta, neit tað teir í hjartað, og teir ráðløgdu um at drepa teir (Áps 5,30-33). Hetta var altso ein boðskapur, sum fekk fólk til at leggja ráð um at drepa teir, sum boðaðu hann. Tá ið ráðið legði ráð um at drepa Pætur og ápostlarnar, vórðu teir steðgaðir av Gamaliel. Hann segði: “Latið hesar menn vera og sleppið teimum; tí at um hetta ráð ella hetta verk er av monnum, tá verður tað fyri ongum; men um tað er av Guði, tá eru tit ikki mentir at gera tað til einkis. Latið ikki tað verða, at tit eru slíkir, sum stríðast móti Guði!” Ráðið gav Gamaliel viðhald og lat ápostlarnar sleppa (Áps 5,38-40). Umstøðurnar tykjast at vera sera nógv broyttar, tá ið Stefan er fyri ráðinum. Her sæðst einki viðhald til ráð Gamaliels. Her sæðst eingin náði frá ráðinum.

Sí, eg síggi himlarnar opnar

Sjálvt um Stefan er umringaður av fíggindum, sum hóttu hann við lívinum, er Jesus tó ikki farin frá honum. Hann er við honum í neyðini og gevur honum styrki til at halda út líka til endan. Hann styrkir Stefan við at fylla hann við Heilagum Anda og við at vísa seg fyri honum í einari himalskari sjón. Stefan fekk serliga styrki til henda síðsta dagin í hansara lívi. Við trúnni sá hann, at hann ikki var einsamallur og yvirlatin til sínar fíggindar. Við trúnni kundi hann hyggja forbí teir, sum vildu taka hann av døgum. Við trúnni sá hann nú tað, sum hann longu trúði á uttan at síggja tað. Hann sá Guds dýrd og Jesus standandi við høgru hond Guds. Hann veit, at hesar umstøðurnar, sum hann nú er staddur í, eru einki í mun til tað, sum bíðar honum aftaná líðingina. Og tí vendur hann eyguni frá ræðuleikunum, sum í stundini eru so opinberir. Hann veit jú, at tað er ein sera stórur møguleiki fyri, at hann verður steinaður til deyðis vegna sína trúgv og sín vitnisburð, men í hesi ódnini, sum leikar í rundan um hann, hevur hann ein vin at leita til. Tí vendir hann eisini síni eygu til Jesus, og í honum sær hann hitt himmalska ljósið, sum bíðar honum aftaná líðingina. Tí síggja vit eisini her eina menniskju, sum hevur frið, sjálvt um umstøðurnar eru alt annað enn friðarligar.

Hetta er líkasum, tá ið Jesus blíðkaði illveðrið á sjónum. “Og sí, tá varð harðveður á vatninum, so at báturin fjaldist av aldunum; men hann lá og svav” (Matt 8,24). Hvussu ber tað til, at Jesus kundi liggja og slanga sær umborð á bátinum, meðan illveðrið leikaði í rundan um hann? Hvussu kundi hann hava frið, meðan alt var so ófriðarligt rundan um hann? Jú, tað kundi hann, tí at hann hvíldi undir Guds ásjón. Hetta er eisini tann hvíldin og tann friðurin, sum Stefan við trúnni hevur fingið lut í. Umborð á bátinum rópaðu lærusveinarnir: “Harri, bjarga okkum! Vit ganga burtur!” Men Jesus segði við teir: “Hví eru tit ræddir, fátrúnu menn!” (Matt 8,25-26). Eftir røttum áttu lærusveinarnir ikki at óttast, tí at Gud var við umborð á bátinum. Og tá ið Gud er við umborð á bátinum, hava vit einki at óttast. Tá kann illveðrið leika í so galið, sum tað vil, men tað vikar ikki friðin, sum vit eiga í Jesusi. “Frið lati eg eftir hjá tykkum, mín frið gevi eg tykkum; eg gevi tykkum ikki eins og heimurin gevur. Hjarta tykkara óttist ikki og ræðist ikki!” (Jóh 14,27). Henda friðin kunnu vit nú taka við umborð á okkara bát. Og sjávlt um illveðrið leikar í, kunnu vit slanga okkum á dekkinum, líkasum Jesus, tí at vit hvíla undir Guds ásjón.

Hetta er tann friðurin, sum Stefan eisini hevði henda síðsta dagin í hansara lívi. Vit hoyra hann ikki rópa í ótta, líkasum lærusveinarnir gjørdu úti á sjónun. Her var ikki talan um at ganga burtur í illveðrinum, tí at Stefan hevði friðin í Jesusi, og tí livdi hann eisini undir einum opnum Himli. Hetta verður eisini staðfest við vitnisburðinum hjá Stefani: “Sí, eg síggi himlarnar opnar og menniskjusonin standandi við høgru hond Guðs!”

Jesus reisir seg upp á føtur

Henda himmalska sjónin undirstrikar kristna uppreisnarboðskapurin. Stefan segði nevniliga við ráðið, at teir høvdu svikið og dripið hin lovaða Messias (52). Í síni mótstøðu ímóti Gudi høvdu jødarnir tikið lívið av lívsins høvdinga. Men av tí, at Jesus var lívsins høvdingi, reisti Gud hann eisini upp frá deyðum (Áps 3,15). Hetta vitnar Stefan nú um. Jesus livir og stendur við Guds høgru hond.

Í hvítusunnurøðuni hjá Pæturi lesa vit, at Jesus situr við høgru hond Guds (Áps 2,34). Her endurgevur Pætur Sl 110,1, har tað stendur: “Harrin segði við harra mín: “Set teg við høgru hond mína, til tess at eg fái tínar fíggindar lagt sum eina fótskør undir føtur tínar.” Og í okkara trúarjáttan siga vi, at Jesus situr við høgru hond Guds faðirs, hins alvalda. Hví sigur Stefan so, at hann sær Jesus standa við Guds høgru hond? Hetta undirstrikar eftir øllum at døma tað, at Jesus nú reisir seg upp á føtur fyri at taka ímóti sínum pínslavátta. Soleiðis varð Stefan uggaður. Gud var við honum, sjálvt um øll onnur vóru ímóti honum. Hansara frelsari stóð klárur til at taka ímóti honum.

Stefan verður steinaður

Tá ið ráðið hevði hoyrt tað, sum Stefan segði, lesa vit, at “teir skóru í eitt hart róp og hildu fyri oyruni á sær og lupu á hann allir sum ein; og teir koyrdu hann út úr staðinum og steinaðu hann” (57-58). Tað, at limirnir í ráðinum rópa og halda fyri oyrini, sipar til, at teir ikki vildu hoyra henda boðskapin. Teir mettu hetta at vera gudsspottan. Vreðin, sum tykist at tendrast á ein serligan hátt, júst tá ið Stefan hevur nevnt Menniskjusonin, vísir okkum, at teir nú vórðu í øðini, tí at Stefan boðaði tann Jesus, sum teir høvdu dømt og krossfest sum gudsspottara. Og tá ið Stefan sigur, at hann sær Jesus standandi við høgru hond Guds, tá vendir hetta alt á høvdið, soleiðis at ákærin brádliga verður hin ákærdi. Við at siga hetta sigur hann jú eisini, at hann hevur Gud við sær, meðan teir, sum ákærdu hann fyri gudsspottan, nú sjálvir verða ákærdir sum gudsspottarar. Teir høvdu jú krossfest sjálvan Jesus.

Saul

“Og vitnini løgdu klæði síni niður við føturnar á einum ungum manni, sum æt Saul” (58). Her verður Saul/Paulus nevndur fyri fyrstu ferð í Ápostlasøguni. Leiklutin hjá honum viðvíkjandi steiningini av Stefan fortelur hann sjálvur um í Áps 22,20: “Og tá ið blóðið av Stefani, vitni tínum, varð úthelt, var eg har hjá staddur, og eg hevði góðan hugnað í tí og ansaði eftir klæðunum hjá teimum, sum tóku hann av lívi.” Saul var glaður fyri, at Stefan varð steinaður, tí at hann helt, at hetta var rætt, og at tað tænti Guds vilja. Hetta er eisini tað, sum Jesus hevði nevnt fyri ápostlunum. “Teir skulu koyra tykkum út úr samkomuhúsunum; ja, tann stund kemur, tá ið hvør tann, sum drepur tykkum, skal halda, at hann veitir Guði eina dýrkan. Og hetta gera teir, av tí at teir hvørki kenna faðirin ella meg” (Jóh 16,2-3).

Saul hevði góðan hugnað í steiningini av Stefani, tí at hann kendi ikki tann Gud, sum hann helt seg kenna. Hetta viðgongur hann eisini seinni, tá ið hann heldur varnarrøðu fyri Agrippa kongi. Hann sigur: “Eg fyri mín part helt, at eg átti at gera nógv ímót navni Jesu úr Nasaret, sum eg eisini gjørdi í Jerúsalem, og eg koyrdi mong av hinum heilagu í fangahús, tá ið eg hevði fingið fullmakt frá høvuðsprestunum at gera tað; og tá ið tey vórðu tikin av lívi, gav eg mína atkvøðu til tess…” (Áps 26,9-10). Vit lesa eisini í Áps 8,1, at ein stór atsøkn móti kirkjuliðinum byrjaði akkurát tann dagin, tá ið Stefan varð steinaður, og Saul stendur á odda fyri hesi ræðuligu atsøknini. Vit lesa, at “Saul fór illa við kirkjuliðinum; hann fór hús úr húsi og dró haðan bæði menn og konur og koyrdi tey í fangahús” (Áps 8,3). Henda atsøknin gekk tó ikki soleiðis, sum Saul hevði vónað, tí at vit lesa, at “tey, sum nú spjødd vóru umkring, fóru víða hvar og boðaðu orð gleðiboðskaparins” (Áps 8,4). Tað, sum skuldi gera enda á kristindóminum, brúkti Gud sum eina lopfjøl út til fólkasløgini uttanfyri Jerusalem. Gleðiboðskapurin kundi ikki verða steðgaður, tí at eingin kann gera enda á tí, sum Gud hevur sett sær fyri at gera. Og hann hevur jú sett sær fyri, at náa øll fólkasløg við sínum gleðiboðskapi. Hetta er eisini orsøkin til, at ein av teimum størstu forfylgjarunum av kristindóminum játtar og sigur: “Tá ið eg í hesum ørindum var á ferð til Damaskus við fullmakt og umboði frá høvuðsprestunum, sá eg, kongur, mitt um dagin á veginum eitt ljós av himni, sum var bjartari enn sólarljómin, lýsa um meg og teir, sum vóru í ferðini við mær. Og tá ið vit allir fullu til jarðar, hoyrdi eg eina rødd, sum segði við meg á hebráiskum máli: “Saul, Saul, hví søkir tú at mær? Torført verður tær at spenna móti broddunum.” Men eg segði: “Hvør ert tú, Harri?” Men Harrin segði: “Eg eri Jesus, sum tú søkir at…” (Áps 26,12-15).

Hini síðstu orðini

Tá ið Stefan varð steinaður uttanfyri býðarportrið í Jerusalem, vóru hansara síðstu orð: “Harri Jesus, tak tú móti anda mínum!” Og hann fell á knæ og rópaði við harðari rødd: “Harri, rokna teimum ikki hesa synd uppí!” Og í tí hann hetta segði, sovnaði hann burtur –” (59-60). Á krossinum rópti Jesus eisini: “Faðir, í tínar hendur gevi eg anda mín!” (Luk 23,46). Upprunaliga standa hesi orðini í Sl 31,6: “Tær í hond gevi eg anda mín.” Og tað er møguligt, at henda bønin var ein partur av jødisku kvøldbønini. Og tá ið henda bønin verður hildin áðrenn náttarsvøvnin, hevur hon harvið eisini tann týdning, at man leggur seg yvir í Guds hendur. Men tá ið Jesus og Stefan siga tað, sipar hetta til, at Gud má taka sær av teimum, nú teir skulu sovna inn í deyðan.

Áðrenn Stefan doyr, sigur hann: “Harri, rokna teimum ikki hesa synd uppí!” Á krossinum sigur Jesus eisini: “Faðir, fyrigev teimum; tí at teir vita ikki, hvat teir gera!” (Luk 23,34). Hetta er bønin hjá einum, sum doyr í Guds favni. Hann sær, at syndirnar ikki bara verða gjørdar ímóti honum, men at tær verða gjørdar ímóti sjálvum Gudi. Og sum eitt satt Guds barn, sum hevur møtt Guds stóru náði, biðjur Stefan nú fyri teimum, sum drepa hann. Hann sær jú, at hansara drápsmenn hava akkurát líka nógv brúk fyri frelsuni í Jesusi, sum hann sjálvur hevur. Við hesi bønini á tunguni, sovnar Stefan síðani burtur. Og tá ið vit lesa, at Stefan sovnaði burtur, sipar hetta eisini til, at hann skal vakna aftur.

Deyðin er ikki endin hjá teimum, sum eiga hina livandi vónina í Jesusi. Stefan sovnaði sælur burtur, tí at hann visti, at hann skuldi vakna uppaftur heima hjá Gudi og hjá honum, sum stendur við Guds lið. Hetta var vónin, sum Stefan livdi og doyði uppá. Og hetta er eisini vónin, sum tú og eg kunnu liva og doyggja uppá.

Gleðilig jól!

Men tað hendi í teimum døgum, at tað komu boð frá Augustusi keisara um, at allur heimurin skuldi verða skrivaður í manntal. (Hetta fyrsta manntalið var, meðan Kvirinius var landshøvdingi í Sýriulandi). Og øll fóru at verða skrivað, hvør í ættarbygd sína. Men eisini Jósef fór úr Galileu, úr bygdini Nasaret, niðan til Júdeu, til Dávids bygd, sum eitur Betlehem, tí at hann var slektaður av Dávids húsi og ætt, at verða skrivaður, saman við Mariu, trúlovaðu festarmoy síni, sum var við barn. Men tað hendi, meðan tey vóru har, at tíðin kom, at hon skuldi eiga barn. Og hon átti son sín, hin fyrstafødda, og hon reivaði hann og legði hann í eina krubbu, tí at ikki var rúm fyri teimum í tilhaldshúsinum. Og tað vóru hirðar har í sama bygdarlaginum, sum lógu úti á markini um náttina og goymdu at seyðafylgjum sínum. Og sí, eingil Harrans stóð hjá teimum, og dýrd Harrans ljómaði rundan um teir, og teir vórðu ógvuliga óttafullir. Og eingilin segði við teir: »Óttist ikki; tí sí, eg kunngeri tykkum eini stór gleðiboð, sum skulu verða fyri alt fólkið. Tí at tykkum er í dag ein frelsari føddur, sum er Harrin Kristus í Dávids staði! Og hetta skulu tit hava til merkis: Tit skulu finna eitt barn reivað og liggjandi í eini krubbu.« Og í somu stund var hjá einglinum ein fjøld av himmalskum herskarum, sum lovaðu Guði og søgdu: »Heiður veri Guði í hægsta himli, [og friður á jørð, og í menniskjum góður tokki!«]” (Luk 2,1-14).

Gud hevur gripið inn!

Hesin teksturin fortelur okkum um hina mest undurfullu føðingina í heimssøguni: Jesu føðing. Tað er hetta, sum vit hátíðarhalda hvørji jól. Og hvørji jól syngja vit:

»Gleðilig jól! Gleðilig jól!«
ljóðar av himli einglalag.
»Armi syndari, óttast ei nú,
gleðiboðskapin hoyrir tú:
:,: Jesus er føddur í dag!« :,:

Lukas undirstrikar søguligu samtíðina væl og virðiliga. Hetta síggja vit t.d. eisini í Luk 1,1-4 og Luk 3,1-2. Men hví er Lukas so nágreiniligur, og hvønn týdning hava allir hesir søgufrøðiligu staklutirnir fyri okkum? Jú, lýsingin av søguligu samtíðini undirstrikar nevniliga fyri okkum, at hetta er nakað, sum er farið fram í heimssøguni. Gud hevur gripið inn í okkara heimssøgu við síni frelsu!

Ein frelsari er føddur

Eingil Harrans segði við hirðarnar úti á markini: “Óttist ikki; tí sí, eg kunngeri tykkum eini stór gleðiboð, sum skulu verða fyri alt fólkið. Tí at tykkum er í dag ein frelsari føddur, sum er Harrin Kristus í Dávids staði!” Í dag ljóða hesi orðini eisini til okkara. Men hava vit veruliga brúk fyri einum frelsara? Svarið til henda spurning finna vit í teimum ymisku bíbilsku tekstunum, sum viðgera hitt djúpa syndafallið hjá mannaættini. Í Róm 3,10-12 og 23 sigur Paulus t.d.: “Tann er eingin, sum rættvísur er, ikki ein; tann er eingin, sum vitur er; tann er eingin, sum søkir Guð. Allir eru teir viknir av leið, allir sum ein vorðnir spiltir; tann er eingin, sum ger gott, ikki ein tann einasti…Tí at øll hava syndað, og teimum vantar Guðs heiður…” Vit eru altso øll syndarar, og sambært Jes 59,2 er tað nevniliga syndin, ið skilir okkum frá Gudi: “Nei, tað eru misgerðir tykkara, sum hava gjørt skilnað millum tykkara og Guðs tykkara…” Síðani Gud er upphavið til alt lív, so er skilnaðurin við hann harvið eisini ein skilnaður við sjálvt lívið. Vit hava altso øll brúk fyri einum frelsara til at frelsa okkum frá hesum skilnaðinum – frá deyðanum til lívið. Og tað er nevniliga hesin frelsarin, sum varð føddur í Betlehem hini fyrstu jólini. Tí syngja vit eisini:

»Armi syndari, óttast ei nú,
gleðiboðskapin hoyrir tú:
:,: Jesus er føddur í dag!« :,:
Meiningin við lívinum

Jesus frelsugerningur er fullgjørdur! Hann hevur gjørt alt, sum skal til fyri at frelsa okkum. Hann tók okkara syndir á seg sjálvan. Hann doyði í okkara stað. Hann reis upp frá deyðum. Og við trúnni á hin upprisna frelsaran kunnu vit liva í vónini um, at vit eisini skulu rísa upp til eitt ævigt lív saman við Gudi heima í Himli. Og hitt dýrabarasta av øllum og meiningin við sjálvum lívinum er jú at liva saman við Gudi! Tað var eisini hetta, sum kirkjufaðirin Augustin legði dent á, tá ið hann segði: “Tú hevur skapað okkum til tín sjálvs, Harri, og okkara hjørtu hava ongan frið, til tey finna frið í tær.” Í Jesusi verða vit frelst aftur til hin upprunaliga felagsskapin við Gud, sum vit mistu í syndafallinum. Í Jesusi sleppa vit at síggja ein nýggjan himmal og eina nýggja jørð. “Og eg sá nýggjan himmal og nýggja jørð, tí at hin fyrri himmalin og hin fyrra jørðin vóru horvin, og havið var ikki longur til. Og eg sá staðin heilaga, hitt nýggja Jerúsalem, stíga niður av himni frá Guði, búnan sum brúður, ið er skrýdd fyri manni sínum. Og eg hoyrdi harða reyst frá hásætinum, sum segði: “Sí, tjaldbúð Guðs er hjá menniskjunum, og hann skal búgva hjá teimum, og tey skulu vera fólk hansara; og Guð sjálvur skal vera hjá teimum. Og hann skal turka hvørt tár av eygum teirra, og deyðin skal ikki longur vera til, ikki heldur sorg, ikki heldur skríggj, ikki heldur pínsla skal longur vera til; tí at hitt fyrra er farið” (Opb 21,1-4).

Hini størstu og bestu tíðindini

Okkum er ein frelsari føddur, og vit hava alla orsøk til at gleðast saman við hirðunum, sum funnu barnið reivað og liggjandi í eini krubbu. Hetta var jú ikki ein og hvør, sum lá í krubbuni. Hetta var og er okkara frelsari! Hetta er okkara Harri og Gud, sum er komin fyri at frelsa okkum heim til sín sjálvs. Tað gevur altso sera góða meining at ynskja hvørjum øðrum gleðilig jól, tí at jólini bera okkum jú hini størstu og bestu tíðindini, sum heimurin nakratíð hevur hoyrt: “Tí at tykkum er í dag ein frelsari føddur, sum er Harrin Kristus í Dávids staði!” (Luk 2,11).

»Gleðilig jól! Gleðilig jól!«
ljóðar av himli einglalag.
»Armi syndari, óttast ei nú,
gleðiboðskapin hoyrir tú:
:,: Jesus er føddur í dag!« :,:

Hinar heilagu skriftirnar

Vintage tone of man reading the Holy Bible.

Men tú, verð tú verandi í tí, sum tú hevur lært, og sum tú ert vorðin sannførdur um, við tað at tú veitst, av hvørjum tú hevur lært tað, og við tað at tú frá barnsbeini kennir hinar heilagu skriftirnar, sum kunnu gera teg vísan til frelsu við trúnni á Krist Jesus. Ein og hvør gudinnblásin skrift er eisini nyttulig til lærdóms, til aganar, til rættleiðingar, til uppvenjingar í rættvísi, fyri at Guðs-menniskjan kann verða albúgvin, fullfør til eitt og hvørt gott verk (2 Tim 3,14-17).

Seinna Timoteusarbræv er eftir øllum at døma hitt síðsta brævið, sum Paulus skrivaði, áðrenn hann bleiv tikin av døgum vegna sína trúgv. Tað er mest sannlíkt, at brævið bleiv skrivað, meðan Paulus var fongslaður í Róm (uml. 64-65 e.Kr.). Brævið er sera persónligt – nakað, sum ein eisini kann vænta, tá ið talan er um hitt síðsta brævið til ein góðan vin og starvsfelaga. Paulus veit, at deyðin er nær: “Tí at nú er komið at teirri stund, at eg verði ofraður, og tíðin er komin, at eg fari avstað. Eg havi strítt hitt góða stríðið, havi fullrunnið skeiðið, havi varðveitt trúnna” (2 Tim 4,6-7). Og nú skrivar Paulus eina síðstu áminning til Timoteus og eggjar hann til at halda fast við gleðiboðskapin, sjálvt um tað ber líðing við sær. Paulus kallar Timoteus til at halda á við at stríða hitt góða stríðið, og í hesum samanhangi minnir Paulus hann á at halda fast við Orðið.

Gudandað

Í 2 Tim 3,14-17 hava vit lisið, at talan er um heilagar skriftir, sum eru innblástar av sjálvum Gudi. Umsetingin av grikska orðinum θεόπνευστος (theópneustos), sum er blivið til gudinnblásin í okkara føroysku Bíbliu, er betri umsett við orðinum gudandað. Orðið gudinnblásin er vorðið til vegna ávirkan frá tí latínsku umsetingini (Vulgata), har tað stendur: divinitus inspirata. Men um vit umseta θεόπνευστος (theópneustos) beinleiðis til føroyskt, so er gudandað betri. Θεόπνευστος (theópneustos) peikar á upprunan hjá Skriftini: Hon er gingin beinleiðis út frá Guds munni (Skrift & åbenbaring 1997: 43-44). Hesin gudinnblástur (ella gudandan) kann í stuttum greinast soleiðis: at fáa samanhangandi orð frá Gudi, við einum ávísum andaligum týdningi.

Bíblian gevur eisini sjálv tann vitnisburð, at hon er Guds orð. Hvussu ofta lesa vit ikki, at tað stendur: “So sigur Harrin” (Ámos 1,3) ella: “Orð Harrans kom til mín soljóðandi” (Ez 13,1). Vit lesa eisini, tá ið Ezekiel bleiv kallaður til profet, at Gud sigur: “Men tú skalt tala orð míni til teirra” (Ez 2,7). Og vit hava eisini lisið, at Paulus sigur, at Skriftin er gudandað (θεόπνευστος).

Heilag skrift

Omaná hetta sigur Pætur, at tað, sum Paulus skrivar, eisini er heilag skrift: “…soleiðis sum eisini Paulus, okkara elskaði bróðir, eisini hevur skrivað til tykkara eftir tí vísdómi, sum honum er givin, líkasum hann eisini ger í øllum brævum sínum, tá ið hann í teimum talar um hesar lutir; í teimum er sumt torskilið, sum ókønir og støðuleysir brongla, soleiðis sum teir eisini gera við aðrar skriftir…” (2 Pæt 3,15-16). Pætur hevði altso lisið fleiri brøv hjá Paulusi. Og sambært Pæturi var talan ikki bara um brøv. Harafturímóti kallar hann brøvini hjá Paulusi fyri γραφὰς (graphas), tvs. skriftir. Hetta orðið verður brúkt 50 ferðir í Nýggja Testamenti, og í øllum førum sipar tað til Gamla Testamenti. Sostatt kunnu vit í hesum føri eisini siga, at Pætur kallar tað, sum Paulus hevur skrivað, fyri heilaga skrift á støði við Gamla Testamenti (Schreiner 2003: 398). Tað stutta av tí langa er altso, at Bíblian gevur okkum ferð eftir ferð og á ymiskan hátt tann vitnisburð, at hon er Guds orð.

Paulus sigur eisini: “Tí at eg skammist ikki við gleðiboðskapin, tí at hann er Guðs kraft til frelsu fyri hvønn tann, sum trýr” (Róm 1,16). Og í Róm 10,17 lesa vit: “So kemur tá trúgvin av tí, sum verður hoyrt; men tað, sum verður hoyrt, kemur gjøgnum orð Krists”. Skriftin hevur ein íbúgvandi mátt, sum kann gera okkum vís til frelsu. Hetta kemst av, at Skriftin nevniliga er gudandað.

Sjálv sigur Bíblian: “Ein og hvør gudinnblásin skrift…” (2 Tim 3,16). Tá ið vit lesa ein og hvør í okkara Bíbliu, tá stendur πᾶσα γραφὴ (pása graphé) í griksku umsetingini. Hetta kann eisini umsetast til: øll skriftin. Paulus sipar altso til alla jødisku samlingina av heilagum skriftum. Hetta eru tær somu skriftirnar, sum vit hava í okkara Gamla Testamenti. Talan er altso um alla Skriftina (Skrift & åbenbaring 1997: 43).

Rithøvundurin

Profetarnir siga: “So sigur Harrin!” (Jer 23,31). Jesus sigur: “Tí at ikki eru tað tit, ið tala, men andi faðirs tykkara, ið talar í tykkum” (Matt 10,20). Og Gud sigur við Móses: “Eg skal vera við munni tínum og kenna tær, hvussu tú skalt tala!” (2 Mós 2,12). Hetta vísur okkum, hvør tað er, ið talar í Bíbliuni, nevniliga Gud. Tað er altso sjálvur Gud, sum er Bíbliunnar rithøvundur. Gud hevur avgjørt at opinberað seg fyri okkum gjøgnum skrift.

Men tá ið Bíblian er skriva av menniskjum, og rithøvindurin er Gud, hvussu kann man so forklára hetta? Man kann ikki nokta, at Bíblian er ávirka av menniskjum. Um man t.d. lesur Matteus, Markus og Lukas, sær man skjótt, hvussu ymiskt teir skriva um tey somu tingini. Hetta kemst av, at Gud gjarna vil brúka menniskju, soleiðis, sum tey eru. Hann brúkar eisini persónleikan hjá t.d. ápostlunum. Hetta kemur sostatt eisini at seta sín dám á tað, sum verður skrivað.

Mangar ferðir og á mangan hátt

Ápostlunum og profetunum gevur Gud síðani ein boðskap at bera víðari og at festa á pappír. Vit lesa t.d. í Heb 1,1: “Eftir at Guð í forðum mangar ferðir og á mangan hátt hevði talað til fedrarnar gjøgnum profetarnar…” Hesir profetarnir virkaðu, sum Guds amboð við Heilaga Andans kraft. Gud íblásti teir og gav teimum ein boðskap til at bera víðari til fólkið. Hetta varð gjørt á mangan hátt. Í flestu førum veit man ikki, hvussu teir fingu teirra boðskap, men vit hava tó nøkur dømi:

1. Hann kom til teir persónliga, og talaði við teir.

2. Hann talaði við teir, uttan at koma til teir á sjónligan hátt.

3. Hann vísti seg fyri teimum í dreymum.

4. Hann vísti seg fyri teimum í sjón, meðan teir vóru vaknir.

5. Hann vísti seg fyri teimum í sjón, við burturrykkjan.

6. Hann lat vera við at sýna seg fyri teimum ella at tala við teir, men vegleiddi teir í teirra arbeiði, soleiðis at tað, sum teir skrivaðu, tó var Guds orð (Skrift & åbenbaring 1997: 28).
Skriftin er Gud-menniskjulig

Gud hevur avgjørt at opinbera seg ígjøgnum skrift. Tí er Skriftin Gud-menniskjulig. Skriftin er Guds orð, tí Orðið er komið frá Gudi. Hon er menniskjulig, tí at hon er skriva av menniskjum. Tí kunnu vit siga, at hon er Gud-menniskjulig.

Carl Fr. Wisløff sigur:

Bíblian vitnar sjálv klárt um sín innblástur: "Ein og hvør gudinnblásin skrift..." (2 Tim 3,16). Harvið er tað sagt, at Guds Heilagi Andi var virkin á ein heilt serligan hátt, tá ið bøkurnar í Bíbliuni vórðu skrivaðar. Um hetta Andans virki eru tað serliga tvey ting at nevna. Fyri tað fyrsta var tað Heilagur Andi, sum kallaði profetarnar og ápostlarnar til at skriva. "Tá segði Harrin við Móses: "Rita hetta í bók..." (2 Mós 17,14). "Tað, sum tú sært, skriva tað í bók..." (Opb 1,11). Tá ið hetta kallið til at skriva kom yvir hinar heilagu rithøvundarnar, fylti Andin teir á ein heilt serligan hátt. Og tá ið teir ikki vóru undir hesum kallinum, vóru teir heldur ikki innblástir ella uttan feil. Tá kundu teir bæði hugsa og siga nakað skeivt, akkurát líkasum øll onnur... Fyri tað næsta fortaldi Andin teimum, hvat teir skuldu skriva, og hvussu teir skuldu skriva tað. Tað stendur nevniliga, at øll Skriftin er innblást av Gudi (2 Tim 3,16). Heilagur Andi hevur syrgt fyri, at Bíblian inniheldur akkurát tað, sum hon skal innihalda (Wisløff 1946: 21, egin umseting).

Hesi orðini hjá Wisløff kunnu nokk savnast í 2 Pæt 1,21: “…tí at onga tíð er nakað profetaorð borið fram av mannavilja, men menn frá Guði talaðu, drivnir av heilagum anda.”

Gud er sannorðaður

Gud hevur skapað nakað fullkomið gjøgnum ófullkomin menniskju. Hann hevur vegleitt profetar og ápostlar soleiðis, at teir ikki gjørdu nakran feil, tá ið hann gav teimum íblástur til at skriva. Hesum viðvíkjand sigur R. C. Sproul:

Um Bíblian er Guds orð, so kann hon ikki taka feil, tí at Gud tekur ikki feil. Um Bíblian tekur feil, so kann hon ikki vera Guds orð. Gud kann ongatíð verða sameindur við feilir (Sproul 2003: 187).

Gud er fullkomin. Móses sigur t.d: “Hann er kletturin, fullkomin eru verk hans, tí at allir vegir hans eru rættlæti, trúfastur Guð uttan svik; rættvísur og rættlátur er hann” (5 Mós 32,4). Jóhannes ápostul sigur: “Guð er sannorðaður” (Jóh 3,33). Paulus sigur: “Guð skal vera sannorðaður, um so hvør ein maður er lygnari” (Róm 3,4). Vegna Guds eyðkenni kann hann tess vegna ongatíð knýtast at nøkrum, sum ikki er satt. Um vit siga, at Bíblian er Guds orð, tá inniber hetta harvið eisini, at Bíblian er sannorðað, tí at Gud er sannorðaður.

Men hvat meina vit so í grundini við, tá ið vit siga, at Bíblian er sannorðað, og at hon ikke tekur feil? Eg haldi, at hetta verður lýst nokkso væl í § 3 í reglugerðini hjá Dansk Bibel-Institut (DBI), har ið tað m.a. verður staðfest at:

Bíblian er, soleiðis sum hon upprunaliga varð givin, uttan feilir og mótsøgnir í øllum sínum útsøgnum, tá ið alt verður forstaðið soleiðis, sum Heilagur Andi og hinir bíbilsku rithøvundarnir hava ætlað tað.[1]
Avrit og avskrivingarfeilir

Men hvussu kunnu vit finna fram til hina upprunaligu meiningina, tá ið vit ikki hava hinar upprunaligu tekstirnar? Jú, Gud hevur hóast hetta syrgt fyri, at vit hava fingið fleiri avrit av upprunaskriftunum. Tað er ikki soleiðis, at Guds orð er horvið vegna avritingina. Tekstirnir hava verið sera væl varðveittir. Og avskrivingarlógin, sum var galdandi fyri hinar skriftlærdu jødarnar, sum tókust við hetta arbeiði, var eisini sera strang. Teir arbeiddu fyri at tryggja sær, at hinar 39 bøkurnar í Gamla Testamenti vórðu varðveittar í reinum líki. Teir[2] umringaðu t.d. hebraiska tekstin við at skriva viðmerkingar bæði við síðuna av og niðanfyri. Á henda hátt varð skribenturin tryggjaður væl og virðiliga ímóti at gera avskrivingarfeilir. Fyri at tryggja sær ímóti avskrivingarfeilum fekk hvør bók eisini eina kolofon, sum innihelt samanlagda talið av hjáljóðum, og hvar ið hin mittasti bókstavurin í bókini var staddur. Ymisk onnur støddfrøðilig amboð vórðu eisini brúkt av skribentunum til at endurskoða teirra arbeiði við (Kaiser 2001: 43).

Tó kann man ikki nokta, at avskrivingarfeilir koma fyri. Men um vit so møta einum feili í okkara umseting, er tað ikki Gud, sum hevur gjørt hann, men menniskjan. Tað tekur á ongan hátt trúvirðið frá Gudi og hansara orðið, um vit síggja ein feil í okkara umseting. Bíbliunnar trúvirið er nevniliga grundað á Guds orð, sum er lýtaleyst.

Guddómligur myndugleiki

“Tí at onga tíð er nakað profetaorð borið fram av mannavilja, men menn frá Guði talaðu, drivnir av heilagum anda” (2 Pæt 1,21). Profetarnir vóru drivnir av Heilagum Anda. Tað var Andin, ið segði við teir, hvat teir skuldu siga og skriva. Hetta gevur orðunum hjá profetunum guddómligan myndugleika. Teir søgdu tað, sum Gud segði. Á sama hátt hava orðini hjá ápostlunum guddómligan myndugleika. Í Luk 5,1 lesa vit, at Jesus talar Guds orð: “Men tað bar á, meðan mannamúgvan tyrptist um hann og lýddi á Guðs orð…” Jesus talar altso Guds orð. Og Jesus sigur síðani sjálvur við ápostlarnar: “Tann, sum hoyrir tykkum, hoyrir meg” (Luk 10,16). Ápostlarnir tala altso Jesu orð, sum eisini er Guds orð.

Bíblian er Guds orð. Hon er gudandað (θεόπνευστος). Hetta er ein sannleiki, sum ferð eftir ferð verður staðfestur í Bíbliuni, bæði av Jesusi og hansara lærusveinum. Vitnisburðurin, sum Bíblian gevur um seg sjálva, er altso, at hon er Guds orð.

Kanon

Bíblian er eitt savn av fleiri bókum og skriftum, sum eisini verða kallaðar kanon. Hetta orðið merkir málistokkur. Í frummkirkjuni varð hetta orðið brúkt fyri at peika á, hvør hin sanna kristna trúgvin var. Seinni varð orðið kanon eisini brúkt um innihaldsyvirlitið yvir bøkurnar, sum vórðu taldar við í Halgubók. Hví vórðu akkurát hesar 66 bøkurnar taldar við í Halgubók? Hvat var so serligt við teimum? Og hvat varð kravt av skriftunum, sum vórðu taldar við í Bíbliuna? Tað eru ju nógvar aðrar skriftir, ið man kann nevna. Summi hava kanska hoyrt um Evangeliið eftir Tummas, Judas og ikki at gloyma apokryfurnar. Hvussu kunnu vit vita, at tað vóru tær røttu skriftirnar, sum komu við, tá ið Bíblian varð savnað?

Gamla Testamenti

Orsøkin til at man hevur eina kanon er, tí at Gud hevur opinberað seg ígjøgnum summar skriftir, meðan aðrar skriftir ikki innihalda hansara opinbering. Kanon er altso ein samling av heilagum skriftum. Hesar skriftirnar eru einans við í kanon vegna teirra guddómliga myndugleika. Og tá ið man her snakkar um myndugleika, tá er tað við tí sama í huganum, sum eisini verður nevnt í Hebr 1,1: “Eftir at Guð í forðum mangar ferðir og á mangan hátt hevði talað til fedrarnar gjøgnum profetarnar, hevur hann við endan á hesum døgum talað til okkara gjøgnum sonin”. Gud hevur talað klárt og tíðiliga til menniskju upp ígjøgnum tíðina. Hann talaði t.d. til Móses, og Móses bar síðani Guds orð víðari til fólkið, sum síðani boygdu seg fyri myndugleikanum í hesum orðunum. Eitt dømi uppá hetta kunnu vit t.d. finna í 2 Mós 24,3-4: “Tá ið Móses kom aftur og kunngjørdi fólkinum øll orð Harrans og allar skipanirnar, svaraði alt fólkið við einari rødd og segði: “Øll boð Harrans vilja vit halda!” Tá skrivaði Móses orð Harrans niður…” Tað var bæði hin munnligi og skrivligi boðskapurin hjá profetunum, sum hevði guddómligan myndugleika fyri fólkið (Skrift & åbenbaring 1997: 151-152).

Bíblian hjá hinum fyrstu kristnu sá ikki út sum okkara Bíblia, tí at Nýggja Testamenti av góðum orsøkum ikki enn var skrivað. Tess vegna høvdu tey einans Gamla Testamenti, sum  eisini var hin heilaga skriftin hjá jødunum. Í Gamla Testamenti kundu hini fyrstu kristnu lesa um hin lovaða Messias, sum nú hevði opinberað seg fyri teimum við sínum lívi, deyða og uppreisn. Hvørjar bøkur jødarnir roknaðu við í teirra Bíbliu var eftir øllum at døma fastlagt á Jesu døgum (Redse 1999: 52).

                                 Hebraiska kanon (TaNaK)

Lógin (Torah) Profetarnir (Nebiim) Skriftirnar (Ketubim)
1 Mósebók Jósvabók Sálmarnir
2 Mósebók Dómarabókin Jobsbók
3 Mósebók Sámuelsbøkurnar Orðtøk Sálomons
4 Mósebók Kongabøkurnar Rutarbók
5 Mósebók Jesaja Hásongurin
Jeremias Prædikarin
Ezekiel Harmljóðini
Tólvprofetabókin Esterabók
Dánjal
Ezra og Nehemia
Krýnikubøkurnar

(Skrift & åbenbaring 1997: 153).

Jesus góðtekur inndeilingina

Jesus góðtekur eisini sjálvur myndugleikan í Gamla Testamenti við at endurgeva frá teimum ymisku bókunum í Gamla Testamenti, tá ið hann lýsir sín gerning. Hetta síggja vit t.d. klárt og tíðiliga, tá ið Jesus hittir tveir menn, sum eru á veg til Emmaus: “Og hann segði við teir: “O, tykkara óvitugu menn og seinføru í hjarta til at trúgva øllum tí, sum profetarnir hava talað! Átti ikki Kristus at líða hetta og fara inn til dýrd sína?” Og hann byrjaði frá Mósesi og frá øllum profetunum og legði út fyri teimum í øllum skriftunum tað, sum skrivað var viðvíkjandi honum” (Luk 24,25-27). Hetta er eisini akkurát tað sama, sum hann ger, tá ið hann hittir lærusveinarnar aftaná sína uppreisn: “Men hann segði við teir: “Hetta eru tey orð míni, sum eg talaði til tykkara, meðan eg enn var hjá tykkum, at alt tað eigur at ganga út, sum er skrivað í Móselóg og profetunum og sálmunum um meg”” (Luk 24,44).

Eina aðra staðni sigur Jesus: “…til tess at alt hitt rættvísa blóð skal koma yvir tykkum, ið úthelt er á jørðini líka frá blóði hins rættvísa Ábels til blóðs Sakaria Barakiasonar, sum tit drópu millum tempuls og altars” (Matt 23,35). Her talar Jesus um pínslaváttarnar í Gamla Testamenti. Vit lesa um Ábel í 1 Mósebók, sum er hin fyrsta bókin í hebraisku kanon, og vit lesa um Sakaria Barakiasonar í 2 Krýnikubók, sum er hin síðsta bókin í hebraiska kanon. Her talar Jesus altso um allar pínslaváttarnar líka frá byrjanini og til endan av hini hebraisku kanon. Soleiðis síggja vit eisini, at Jesus góðtekur sjálvur hina hebraisku inndeilingina í Gamla Testamenti: Lógin, Profetarnir og Skriftirnar (Skrift & åbenbaring 1997: 158). Hann góðtekur hina hebraisku kanon frá 1 Mósebók til 2 Krýnikubók. Hetta er akkurát tað sama sum at góðtaka okkara inndeiling frá 1 Mósebók til Málaki (Kaiser 2001: 38). Og tá ið Jesus sjálvur góðtekur Gamla Testamenti, so kunnu vit eisini við fullum frímóði seta okkum niður og lesa Gamla Testamenti sum Guds orð til okkum.

Nýggja Testamenti

Líkasum vit kunnu staðfesta guddómliga myndugleikan í Gamla Testamenti við tað, at Jesus sjálvur góðtekur tað, soleiðis hvílir guddómligi myndugleikin í Nýggja Testamenti eisini í sjálvum Jesusi. Tá ið Jesus talaði um sína burturferð, gav hann ápostlunum eisini eitt lyfti um, at Gud skuldi senda teimum Heilagan Anda, sum skuldi vegleiða teir til allan sannleikan: “Men talsmaðurin, heilagi andin, sum faðirin skal senda í mínum navni, hann skal læra tykkum alt og minna tykkum á alt, sum eg havi sagt tykkum” (Jóh 14,26). “Men tá ið hann kemur, sannleikans andi, tá skal hann vegleiða tykkum til allan sannleikan…” (Jóh 16,13). Sostatt er Nýggja Testamenti altso eitt úrslit av Andans leiðslu.

Og í Hebr 1,1 lósu vit: “Eftir at Guð í forðum mangar ferðir og á mangan hátt hevði talað til fedrarnar gjøgnum profetarnar, hevur hann við endan á hesum døgum talað til okkara gjøgnum sonin”. Í Gamla Testamenti talaði Gud gjøgnum profetarnar. Og sum hæddarpunktið av Guds opinbering talar hann so at enda til mannaættina gjøgnum sjálvan Jesus. Og tá ið Jesus síðani gevur ápostlunum lyftið um, at Andin skal læra og minna teir á alt tað, sum Jesus hevði sagt, tá vísir hetta okkum eisini, at Gud heldur á við at tala gjøgnum Jesus við at brúka ápostlarnar sum sendiboð í Krists stað. Teir koma jú ikki við nøkrum nýggjum boðskapi. Á hinari hondini halda teir á við at greina boðskapin, sum longu er givin við Jesu orðum og gerningum. Hetta er eisini orsøkin til, at Jesus kann siga um ápostlarnar: “Tann, sum hoyrir tykkum, hoyrir meg” (Luk 10,16). Soleiðis hava skriftirnar hjá ápostlunum eisini guddómligan myndugleika við tað, at hesin myndugleikin hvílir í sjálvum Jesusi. Og tað var eisini eitt eyðkenni, at skriftirnar, sum fingu pláss í Nýggja Testamenti, skuldu hava júst henda myndugleikan (Skrift & åbenbaring 1997: 160-161).

Nøkur serstøk eyðkenni

Jesus varð krossfestur uml. ár 30, og trý av evangeliunum vórðu eftir øllum at døma skrivaði síðst í 50´unum og fyrst í 60´unum. Hesi vóru: evangeliini eftir Mattæus, Markus og Lukas. Evangeliið eftir Jóhannes varð skrivað í uml. ár 80 – 85 (Skrift & åbenbaring 1997: 80). Hesi fingu tíðliga ápostólskan myndugleika saman við Ápostlasøguni og teimum flestu brøvunum eftir Paulusi. Tað var tó ivamál um summar skriftir (t.d. Hebrearabrævið, Jákups bræv, 2 Pæturs bræv, Judasar brævið og brøvini eftir Jóhannes). Í uml. ár 200 var tað breið semja um, hvørjar bøkur skuldu verða taldar við í Nýggja Testamenti. Og á einum kirkjufundi í Hippo í ár 393 vórðu allar bøkurnar, sum vit hava í okkara Bíbliu, roknaðar við. Hetta sama var eisini galdandi, tá ið nýggjatestamentliga kanon varð viðgjørd fyri síðstu ferð á einum kirkjufundi í Kartago í ár 397. Her mugu vit tó minnast til, at tað ikki er kanon, sum gevur Skriftini myndugleika. Harafturímóti hevur Skriftin longu myndugleika í sær sjálvum. Hetta verður síðani játtað og góðtikið við kanon (Bruce 1981: 22).

Skriftirnar, sum komu við í kanon, skuldu hava nøkur serstøk eyðkenni:

1. Samsvar við hina ápostólsku læruna. Her legði man dent á myndugleikan, sum Jesus hevði givið ápostlunum til at bera hansara orð víðari. Skriftin skuldi altso vera ápostólsk.

2. Søguligur nærleiki til Jesus-hendingina. Rithøvundurin skuldi vera eitt eygnavitni (t.d. Jóhannes) ella ein lærusveinur hjá einum eygnavitni (t.d. Lukas).

3. Omaná hetta kannaði man eisini, um ymisku samkomurnar góðtóku skriftirnar sum ápostólskar.

Hin lutherska læran peikar á, at kanon ikki er endaliga fastløgd einaferð med alla, men at kanon á hinari síðuni er opin. Hetta sigur man fyri at leggja dent á, at bøkurnar, sum eru í Bíbliuni, ikki eru har, tí at kirkjan hevur koyrt tær har, men tí at tær í sínum egna trúvirði og myndugleika hava víst seg at vera vitnisburðir um Guds opinbering (Redse 1999: 52-53).

Okkara andaligi gps’ari

Í Sl 119,105 lesa vit: “Títt orð er ein lykt fyri fóti mínum, eitt ljós á gøtu míni.” Um vit nú at enda ímynda okkum, at vit eru á veg heim ígjøgnum eina myrka skóg mitt á nátt. Um vit tá ikki hava nakað ljós á gøtuni, villast vit skjótt av leið. Uttan eitt ljós í hesum myrkrinum detta vit skjótt um steinarnar og greinarnar á gøtuni. Uttan nakað ljós síggja vit ikki, um vit ganga rætta leið. Um vit á hinari síðuni hava eitt ljós hjá okkum, tá síggja vit, hvar okkara føtur stíga. Nú kunnu vit gleiva upp um steinarnar og greinarnar á gøtuni. Nú síggja vit, at gøtan, sum vit ganga á, er gøtan, ið førir okkum heim til húsa.

Á sama hátt er tað við okkara Bíbliu. Hon er eitt ljós í myrkrinum, sum vísir okkum vegin heim til himmals. Sambært Bíbliuni eru tað bert tveir vegir, sum menniskjan kann ganga á, nevniliga glatunarvegurin ella hin ævigi vegurin (Sl 139,24). Og Bíblian er okkara andaligi gps’ari. Hon vísir okkum, um vit eru á veg til glatan, og hon vísir okkum vegin, sum førir okkum heim til himmals. Gud er nevniliga ein frelsandi Gud, sum vil leiga øll menniskju heim til sína ævigu nærveru. Tí hevur hann eisini givið heiminum eitt ljós – eitt guddómligt og frelsandi ljós, sum vísir øllum teimum, sum eru stødd í myrkrinum, vegin heim til staðin, sum ikki tørvar sól ella mána: Himmalin, har ið Guds dýrd skínur í allar ævir (Opb 21,23). Tað er til henda staðin, Gud vil leiga okkum við sínum livandi og máttmikla orði. Gud vælsigni okkum tí til at liva eitt lív við einari opnari Bíbliu!

Bókmentir

Bruce, F. F. 1981. The New Testament Documents – Are They Reliable? Illinois: InterVarsity Press.

Kaiser, Walter C. (2001): The Old Testament documents: are they reliable & relevant? England, InterVarsity Press.

Redse, Arne (1999): Mennesket i Guds verden, Bergen, Fagbokforlaget.

Schreiner, Thomas R. (2003): The New American Commentary: 1, 2 Peter, Jude. Nashville, Tennessee, Broadman & Holman Publishers.

Skrift & åbenbaring (1997): København, Credo Forlag.

Sproul, R. C. (2003): Defending Your Faith: An Introduction to Apologetics. Wheaton, Illinois, Crossway Books.

Wisløff, Carl Fr. (1946): “Jeg vet på hvem jeg tror!” Bergen, A.s. Lunde & Co.s Forlag.

[1] http://dbi.edu/wp-content/uploads/pdf/dbis-vedtaegter.pdf, egin umseting. Hetta er eitt sokallað ortodokst bíbliusýn.

[2] Her sipi eg serliga til masoretar, sum var ein bólkur av lærdum rabbinarum, ið vóru virknir frá ca. ár 500 – 1000 e.Kr., og sum eru kendir fyri at hava varðveitt ein hebraiskan tekst av Gamla Testamenti, sum eisini verður kallaður hin masoretiski teksturin (Kaiser 2001: 42).

Hvat er Helviti?

heaven-hell

Ein spurningur, sum menniskju javnan seta sær, er spurningurin: Hvussu kann ein kærleiksfullur Gud kasta menniskju í Helviti? Tankin um Helviti hevur verið til veruligan meinboga fyri mong menniskju, soleiðis at tey hava vent Gudi bakið. Tey kunnu rætt og slætt ikki sameina ein kærleiksfullan Gud við Helviti. Og um so er, at ein prestur ella ein prædikantur nevnir Helviti í síni prædiku, so kann hesin eisini verða ákærdur fyri at vera ein helvitisprædikantur. Og tað ljóðar einki serliga positivt, sjálvt um Jesus sjálvur er tann størsti helvitisprædikanturin í Nýggja Testamenti. Men henda ákæran stavar eisini ofta frá tankanum um, at Gud og Helviti ikki kunnu sameinast, og tí skal Helviti heldur ikki prædikast. Hinvegin verður dentur lagdur á, at tað bara er Guds kærleiki, sum skal prædikast.

Eitt hitt mest endurgivna versið í okkara Bíbliu er óiva Jóh 3,16: “Tí at so elskaði Guð heimin, at hann gav son sín, hin einborna, til tess at ein og hvør, sum trýr á hann, ikki skal glatast, men hava ævigt lív.” Hetta versið verður eisini rópt fyri: hin lítla Bíblian, tí at tað kemur jú inn á sjálva kjarnuna í gleðiboðskapinum. Og vit síggja eisini, at orðið: “glatan” verður brúkt í hesum versinum. Í Jóh 3,16 síggja vit, at tann gleðiboðskapurin, sum vit eru kallaði til at boða, inniber, at Gud grípir inn í heimssøguna vegna sín kærleika til hina syndafalnu menniskjuna. Hetta ger hann við at senda sín son inn í heimin fyri at frelsa menniskjuna frá synd, deyða og Helviti. Hvør tann, sum lítur á henda frelsaran, verður frelstur frá glatan og frelstur til ævigt lív. Vit síggja altso, at tað ikki gevur meining at siga, at einans Guds kærleiki skal prædikast og ikki Helviti. Helviti hevur jú ein avgerandi leiklut í sjálvum gleðiboðskapinum.

Kærleiksvreiðin

Hvat er orsøkin til Helviti? Eg haldi, at hesin spurningurin hevur avgerandi týdning, tá ið ein skal fáa greiðu á samanhanginum millum Gud og Helviti. Í prædiku síni, Kærlighedens vrede, leggur Poul Hoffmann, sáli, dent á, at tá ið tað verður ávarað ímóti helvitisprædikantum, og at tað einans skal prædikast um Guds kærleika og ikki Helviti, tá skyldast hetta, at ein hevur gloymt nakað heilt avgerandi viðvíkjandi Guds kærleika, nevniliga at hann er ein oyðandi eldur yvirfyri synd og Sátan. Vreiði er altso nakað, sum saktans kann knýtast at kærleikanum (Hoffmann 1993: 64). Hetta er eisini nakað, sum vit kenna aftur frá okkara egna lívi. Um onkur fremur órætt ímóti okkara kæru, tá tendrast okkara kærleiksvreiði jú eisini, og vit krevja ein rættvísan dóm. Her kunnu vit eisini siga, at kærleikin er grundleggjandi fyri sjálva vreiðina og dómin. Og síðani Gud er kærleiki (1 Jóh 4,8), tá kunnu vit eisini siga, at alheimurin og henda tilveran als ikki er moralskt líkasæl. Hesum viðvíkjandi sigur Jens Ole Christensen eisini nakað soleiðis:

Tað kemur ein dagur, tá ið Gud fer at rudda upp í øllum tí órættvísa, sum vit menniskju hava verið noydd til at liva undir. Tað fer at vísa seg, at hetta ikki var ein tómur og høpisleysur alheimur, sum vit búðu í í eina stutta tíð millum vøggu og grøv. Nei, rættvísi finst veruliga! (Christensen 2009: 144).

Guds kærleiksvreiði er okkara einasta vón! Guds vreiði vísir okkum jú sum sagt, at vit ikki liva í einum tilvildarligum og moralskt líkasælum alheimi. Nei, hinvegin verður øll órættvísi at enda møtt við Guds egna rættvísa dómi (Róm 1,18).

Orsøkin til Helviti og frelsuna

Síðani Gud er bæði heilagur og kærleiksfullur, fellir hann altso sín dóm yvir alt, sum ikki samsvarar við hansara vilja. Hetta er í sær sjálvum eisini orsøkin til Helviti. Samstundis er hetta eisini orsøkin til frelsuna í Jesusi. Í Jesusi vil Gud jú frelsa okkum frá sínum egna dómi. Hetta fær eisini Poul Hoffmann til at siga: “Gud havi lov fyri kærleikans vreiði. Uttan hana var eingin frelsa” (Hoffmann 1993: 65). Um hetta sama sigur Jens Ole Christensen eisini nakað soleiðis:

Vreiðin er veruliga ein partur av Guds góðsku – og harvið eisini ein partur av Guds kærleika. Tað er hin góði Gud, sum ikki kann liva í einari friðarligari tilveru saman við lygn, morði og sviki, ið svarðar aftur. Tað er kærleikin til góðskuna og til tey menniskjuni, sum hann upprunaliga skapaði góð og setti inn í ein góðan heim, sum noyðir hann til at geva eitt aftursvar (Christensen 2009: 143).

Síðani Gud er kærleiki, so kunnu vit eisini siga, at alt tað, ið hann ger, er í samsvar við hansara egna kærleika, íroknað Helviti. Tað er altso eingin mótsøgn millum Gud og Helviti. Helviti er harafturímóti eitt úrslit av Guds kærleiksvreiði, har ið Gud fellir ein endaligan dóm yvir allan óndskap.

Men hví hevur Gud ikki langt síðani felt hin endaliga dómin yvir heimsins óndskap? Jú, tað skyldast hansara kærleika til mannaættina. Um dómurin fall nú, so hevði dómurin eisini borið glatan við sær yvir øll tey, sum enn ikki hava vent um til Jesus. Tað er, sum Pætur ápostul sigur:

“Ikki drálar Harrin við fyrijáttanini, soleiðis sum summir halda tað fyri eina drálan; men heldur er hann langmóðigur við tykkum, av tí at hann ikki vil, at nakar skal glatast, men at allir skulu koma til umvendingar” (2 Pæt 3,9).

Gud vil ikki, at nakar skal glatast. Hann vil, at øll skulu verða frelst. Hetta er eisini orsøkin til, at vit kunnu lesa í Matt 24,14: “Og hesin gleðiboðskapurin um ríkið skal verða boðaður um allan heimin til vitnisburðar fyri øllum fólkasløgunum; og tá skal endin koma.” Henda bíðitíðin inntil hin endaliga dómin kann sostatt eisini kallast fyri náðitíðin. Vegna sína stóru náði bíðar Gud við hinum endaliga dóminum og kallar áhaldandi á okkum og biðjur okkum venda um. Hann vil jú, at so nógv sum gjørligt skulu koma til trúgv á Jesus og verða bjargaði frá dóminum – frá Helviti. Jesus sigur sjálvur:

“Sanniliga, sanniliga sigi eg tykkum: Tann, sum hoyrir orð mítt og trýr honum, sum sendi meg, hevur ævigt lív og kemur ikki til dóms, men hann hevur stigið yvirum frá deyðanum til lívið” (Jóh 5,24).

Hetta er Guds vilji við okkum: at vit stíga yvirum frá deyðanum til lívið. Og tað hendir bert við trúgv á Jesus. Tað er bert ein frelsari, nevniliga Jesus. Og tað er eisini hann, sum kemur at halda dóm yvir mannaættina: antin til lívs uppreisnar ella til dóms uppreisnar (Jóh 5,29).

Tvey sløg av menniskjum

Vit síggja altso, at tað er ein dupultur útgangur frá hesum lívinum: antin Himmal ella Helviti. Á sama hátt er tað sambært C. S. Lewis eisini tvey sløg av menniskjum til í hesum heiminum, nevniliga tey, sum siga við Gud: “verðið vilji tín”, og tey, sum Gud fer at siga við: “verðið vilji tín”. Hesi vildu ikki Gud, og Gud tvingar ikki menniskju til trúgv, sjálvt um hann ynskir, at øll skulu verða frelst (Christensen 2009: 148). Hesum viðvíkjandi undirstrikar Leif Andersen eisini, at Helviti er staðið, har ið Guds vilji ikki er blivin til veruleika, og at talan tí er um Guds grátandi vreiði, tá ið hann verður noyddur at siga við hesi: “verðið vilji tín”. Hetta er eisini nakað tað sama, sum vit lesa um í Jesu dómsorðum yvir Jerusalem:

“Jerúsalem, Jerúsalem! Tú, ið drepur profetarnar og steinar teir, sum eru sendir til tín, hvussu ofta havi eg viljað savnað børn tíni saman, eins og hønan savnar ungar sínar undir veingirnar! Og tit vildu ikki” (Matt 23,37).

o-jerusalem-greg-olsen

Í Bíbliunui møta vit bæði ringum og góðum tíðindum. Tey ringu tíðindini eru, at “øll hava syndað, og teimum vantar Guðs heiður” (Róm 3,23). Hetta setir altso alla mannaættina í eina sera trupla støðu yvirfyri Gudi. Men tað er eisini júst her, at tey góðu tíðindini koma inn í myndina: “og tey verða rættvísgjørd fyri einki av náði hansara við endurloysingini, sum er í Kristi Jesusi” (Róm 3,24). Í sínum kærleika til okkum hevur Gud avgjørt at bjarga okkum út úr hesi truplu støðu við at lata Jesus traðka inn í okkara stað og taka revsingina, sum vit høvdu uppiborðið, á seg sjálvan. Her verða vit altso stillaði yvir fyri einum vali. Antin taka vit ímóti hesi bjargingini og siga við Gud: “verði vilji tín”, ella vraka vit hana og siga: “verði vilji mín”. Um vit yvir fyri Gudi siga: “verði vilji mín”, hvussu kann Gud tá bjarga okkum undan dóminum? Sjálvt um Gud eggjar okkum til at velja lívið í Jesusi, so kann hann, sum sagt, ikki tvinga okkum til at gera tað. Eitt “nei” til Jesus er eitt “nei” til frelsuna í honum. Eingin endar í Helviti, sum í grundini ikki hevur valt tað sjálvur við at frávelja frelsuna í Jesusi. Júst hetta fær eisini C. S. Lewis til at siga, at dyrnar til Helvitis er læstar innanífrá (Craig 2009: 163). Tey glataðu eru har, tí at tey ynskja ikki at hava nakað við Gud at gera. Tey hava so at siga stongt seg inni í Helviti við at steingja Jesus úti frá teirra lívi. Carl Fr. Wisløff sigur tað eisini soleiðis: “Hitt djúpa álvara við glatanini er, at tað er Guð sjálvur, sum havnar einum menniskja, sum hevur havnað Kristusi” (Wisløff 2004: 188).

Gehenna

Hvat er Helviti? Douglas Groothuis lýsir Helviti nakað soleiðis:

Helviti er at missa sína sál. Hetta er ein so ræðuligur veruleiki, at Bíblian brúkar fleiri mátar at lýsa hetta. Lýsingarnar av Helviti, sum verða givnar í Bíbliuni – so sum avgrundarbrunnurin (Opb 9,1-12), eldsjógvurin (Opb 20,14), bølamyrkrið (Jud 13), gráturin og tannagríslið (Matt 25,30) – avdúka veruleikan um hin æviga skilnaðin frá hinum rættvísa og kærleiksfulla Gudi.[1]

Orðið, sum Jesus oftast brúkar viðvíkajndi hesum skilnaðinum, er gehenna (grikst: γέεννα = Helviti; Matt 5,22; Mark 9,43; Luk 12,5 o.a.). Orðið er tikið frá hinum hebraiska ge Hinnom, sum merkir dalur Hinnoms. Í dali Hinnomssonar (בְּגֵ֣יא בֶן־הִנֹּ֔ם), sunnanfyri Jerusalem, vórðu børn einaferð í Ísraels søgu offraði til hin kánánæiska avgudin, Molok (2 Kong 16,3; 21,6; Jer 7,31; 32,35). Hesin avgudurin var gjørdur úr kopari og hevði høvdið av einum oksa og útrættar mannaarmar. Avgudurin varð hitaður upp við eldi innaní, soleiðis at hann var glóðheitur, og síðani vórðu smábørnini løgd í armarnar av Moloki og brend. Fyri at hindra foreldrunum í at hoyra skríggi av barninum, brúkti man trummusláttur. Tað er eisini hetta, sum tað verður sipað til, tá ið vit lesa, at Jósia kongur “avhalgaði offureldstaðin í dali Hinnomssonar, til tess at eingin aftur skuldi lata son sín ella dóttur ganga gjøgnum eldin Móloki til handar” (2 Kong 23,10). Hetta var altso nakað, sum øll knýttu at nøkrum ræðuligum, nakað, sum ongatíð varð gloymt í Ísrael. Og orðið, gehenna (γέεννα), er sostatt nakað, sum verður knýtt at Guds fráveru, pínu og neyð, bæði andaliga og likamliga sæð.

foster_bible_pictures_0074-1_offering_to_molech

Tá ið vit skulu leita okkum fram til hin málsliga upprunan til orðið, sum vit í okkara høpi brúka um gehenna, nevniliga Helviti, tá kann hetta sporðast aftur til oldnorrønu-orðið: helvíti. Fyrri parturin av orðinum, hel,  er knýtt at norrønu gudalæruni og var navnið á tí, sum valdaði í deyðsríkinum. Í víkingatíðini bleiv hetta orðið eisini brúkt um hitt keðiliga staðið, sum fólk endaðu í aftaná deyðan, um tey ikki vóru so heppin at koma til Valhøll. Hel er eisini tað sama, sum “hell” á enskum og hitt danska “ihjel”. Seinna helvtin av orðinum, víti, merkir “revsing”. Helviti merkir sostatt “Hel revsar”. Tað kann tykjast undarligt, at okkara bíbliuumseting brúkar eitt orð, sum hevur sín uppruna í norrønu gudalæruni. Og tó, so er hetta kanska ikki so løgið alíkavæl. Tá ið kristindómurin kemur til eitt nýtt umráði, har ið eitt annað mál verður brúkt, tá verður kristindómurin noyddur til at lýsa seg sjálvan við tí málinum, sum longu verður brúkt í hesum nýggja umráðinum. Víkingar høvdu neyvan forstaði, hvat Helviti var, um ein bert brúkti orðið: γέεννα. Hinvegin var Helviti nakað, sum víkingarnir kundu skilja (Tøndering 2007: 33).

Hvussu lýsir Bíblian Helviti?

Bíblian lýsir Helviti við ymiskum orðum og myndum, sum eftir okkara tykki ikki heilt lata seg sameina. Helviti verður m.a. lýst sum ein ævigur eldur: “Tá skal hann eisini siga við tey vinstrumegin: Farið burtur frá mær, bannaðu tit, í hin æviga eldin, sum er ætlaður djevulinum og einglum hansara!” (Matt 25,41). Samstundis lýsir Bíblian eisini Helviti sum myrkrið fyri uttan: “Men eg sigi tykkum, at mong skulu koma eystaneftir og vestaneftir at sita til borðs við Ábrahami og Ísaki og Jákupi í himmiríki; men ríkisins børn skulu verða koyrd út í myrkrið fyri uttan; har skal verða grátur og tannagrísl” (Matt 8,11-12). Tað er eyðsæð, at hesar lýsingar av Helviti (myrkur og eldur) bresta saman. Hetta bendir á, at talan ikki er um eina bókstavliga lýsing av Helviti (Hegstad 1994: 17). Sambært Jens Ole Christensen eigur hetta at fáa okkum til at vera eitt sindur varðin við, hvussu vit lýsa Helviti (Christensen 2009: 146). Erling Utnem er eisini inni á hesum, tá ið hann hesum viðvíkjandi lýsir sjónarmiðið hjá Luther:

“Helvedet er ikke et Satans rike og helvedes-straffene ikke demonisk tortur og fysisk pine...” (Utnem 1953: 325).

Viðvíkjandi Helviti eigur ein heldur at leggja dent á tað, sum er høvuðsmálið, nevniliga at Helviti er nærvera av Guds vreiði (eldurin), og at tað samstundis eisini er Guds frávera (myrkrið uttanfyri). (Christensen 2009: 146).

Hvat er ein helvitisprædikantur?

Prestar og prædikumenn, ið nevna Helviti í sínum prædikum, eru ofta í vanda fyri at verða kallaðir helvitisprædikantar. Tessvegna verður tað eisini freistandi hjá teimum at tiga Helviti burtur.

the_fire__brimstone_preaching

Men vit hava jú sæð, at Helviti og ein kærleiksfullur Gud veruliga kunnu sameinast. Ikki bara kunnu tey sameinast. Tey mugu sameinast! Sjálvt um ein er í vanda fyri at verða kærdur sum helvitisprædikantur, so má Helviti tó ikki tigast burtur. Sum vit hava sæð, er Helviti jú ein partur av sjálvum gleðiboðskapinum, og um ein tigur Helviti burtur, so tigur ein eisini ein avgerandi part av gleðiboðskapinum burtur. Um Helviti ikki verður prædikað, so verður tað í roynd og veru ógjørligt at prædika gleðiboðskapin. Sostatt Helviti prædikast, um gleðiboðskapurin skal prædikast. Kunnu vit yvirhøvur prædika um Guds kærleika uttan at prædika um Helviti? Sæð í ljósinum av tí, sum eg longu havi nevnt, letur hetta seg ikki gera, tí at Helviti er jú eitt úrslit av Guds kærleika. Eg trúgvi, at Jóh 3,16 er eitt gott dømi uppá, hvussu vit eiga at prædika: Guds kærleiki til okkum sýnir seg við tað, at hann grípir inn í okkara vónleysu støðu við at senda sín son sum frelsara frá glatan og frelsara til ævigt lív. Vit síggja altso, at bæði glatan og frelsa eru avgerandi partar av hesum gleðiboðskapinum. Og um vit taka glatanina burtur úr líkningini, tá er talan ikki longur um nakran gleðiboðskap. Tað er sjálvandi ymiskt, hvussu nógvan dent ein leggur á hesi bæði, men um glatan ikki er við í gudfrøðini, tá er tað í grundini heldur ikki gleðiboðskapurin, sum verður boðaður.

Kærleikans Gud

Um Helviti sigur Timothy Keller nakað soleiðis:

Nógv av teimum skeptisku, sum eg práti við nú á døgum, siga tað sama, sum eisini eg plagdi at siga. Tey kunnu ikki fáa seg til at trúgva á tann bíbliunnar Gud, sum revsar og dømir fólk, tí at tey jú trúgva á “kærleikans Gud.” Hesum viðvíkjandi plagi eg í dag at spyrja, hvat fær tey til at halda, at Gud er kærleiki? Kunnu tey skoða lívið í heiminum í dag og siga: “Hetta prógvar, at heimsins Gud er kærleikans Gud”? Kunnu tey skoða heimssøguna og siga: “Hetta vísir okkum, at søgunnar Gud er kærleikans Gud”? Kunnu tey hyggja at heimsins átrúnaðarligu tekstum og koma til niðurstøðuna, at Gud er kærleikans Gud? Á ongan hátt er hetta hitt valdandi eyðkenni av Gudi í nøkrum av teimum stóru trúarrætningunum. Mín niðurstøða er, at keldan til tankan um, at Gud er kærleiki, er sjálv Bíblian. Og Bíblian fortelur okkum, at kærleikans Gud eisini er ein Gud, ið dømir og sum at enda fer at seta alt í heiminum uppá sítt rætta pláss (Keller 2008: 82-83).
Meira enn eitt banniorð

Helviti er nógv meira enn bert eitt banniorð. Sum vit hava hoyrt, sipar hetta til tað orðið, sum Jesus brúkti um glatanina, nevniliga gehenna – staðið, sum er merkt av Guds vreiði og fráveru. Vit hava hoyrt, at Helviti er Guds kærleiksvreiði mótvegis øllum óndskapi, og at hetta sostatt vísir okkum, at vit veruliga liva í einum alheimi, sum als ikki er moralskt líkasælur. Haraftúrímóti vil Gud beina allan óndskap burtur. Síðani vit eisini hava óndskap í okkum sjálvum, setir hetta okkum í eina sera trupla støðu yvir fyri Gudi. »Tann er eingin, sum rættvísur er, ikki ein; tann er eingin, sum vitur er; tann er eingin, sum søkir Guð. Allir eru teir viknir av leið, allir sum ein vorðnir spiltir; tann er eingin, sum ger gott, ikki ein tann einasti…« (Róm 3,10-12). Sostatt er glatan altso ein vandi hjá allari mannaættini. Men Gud havi lov fyri, at hann eisini er ein frelsandi Gud. Hann vil bjarga okkum frá hansara egnu kærleiksvreiði (Róm 5,9).

Síðani Gud er kærleiki, finst eisini kærleiksvreiði, og tí finst Helviti, men síðani Gud er kærleiki, finst eisini frelsa frá Helviti.

Tað er her frelsarin kemur inn í myndina. Jesus prædikar gleðiboðskapin um Gud til okkum og sigur: “Tíðin er fullkomin, og Guðs ríki er í nánd! Vendið um og trúgvið gleðiboðskapinum!” (Mark 1,14-15).

shutterstock_212365306-1000x640

Umvending inniber, at vit venda okkum frá nøkrum og venda okkum til nakað annað. Hvat venda vit okkum frá? Vit venda okkum frá lívinum uttan Gud. Vit venda okkum frá Helviti. Hvat venda vit okkum til? Vit venda okkum til lívið saman við Gudi. Vit venda okkum til Himmalin. Og hetta er Guds vilji við okkum øllum! Hetta er Guds vilji við tær! Hin brennandi spurningurin er so, um tú hevur fingið sagt við Gud: “verðið vilji tín”? Ella vilt tú heldur ganga tína egnu leið? Vilt tú heldur siga: “Verðið vilji mín”? Nei, lurta heldur eftir Jesu kallandi rødd, tá ið hann sigur við teg: Vend um og trúgv gleðiboðskapinum! Sig heldur av hjarta: “Verðið vilji tín!” Tá ið tú gert tað, hevur tú nevniliga Guds orð uppá, at Himmalin er fyri framman og ikki Helviti:

“Sanniliga, sanniliga sigi eg tykkum: Tann, sum hoyrir orð mítt og trýr honum, sum sendi meg, hevur ævigt lív og kemur ikki til dóms, men hann hevur stigið yvirum frá deyðanum til lívið” (Jóh 5,24).

Má Gud vælsigna teg til at hoyra Jesu orð og at trúgva honum, sum sendi hann. Tá hevur tú ævigt lív og kemur ikki til dóms. Tá hevur tú stigið yvirum frá deyðanum til lívið.

Keldur
  • Craig, William Lane & Chad Meister. 2009. God is great, God is good. Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press.
  • Christensen, Jens Ole. 2009. Når tro og liv brager sammen. Hillerød: LogosMedia.
  • Hegstad, Harald. 1994. Fortabelsen. Oslo: Credo Forlag.
  • Hoffman, Poul. 1993. Herrens lue. København: Credo Forlag.
  • Keller, Timothy. 2008. The reason for God. New York: Dutton.
  • Tøndering, Claus. Helvede – og en kærlig Gud. Fredericia: Forlagsgruppen Lohse.
  • Utnem, Erling. 1953. Luthers syn på Helvede. Fast Grunn – Nr. 5 – Årg. 6.
  • Wisløff, Carl Fr. 2004. Eg trúgvi. Nesvík: Heimamissiónsforlagið.

[1] http://www.bethinking.org/who-are-you-god/intermediate/what-about-hell.htm

Próvgrundin frá skynsemi

Um tað nú var einki skilvit handan alheimin, eingin skapandi hugur. Um hetta var støðan, so var tað heldur eingin, ið skapaði mín heila við tankavirkseminum sum sítt endamál. Tað eru bert atom í mínum skølti, sum skipa seg á ein ávísan hátt, ið geva mær kensluna, sum eg kalli tankar. Men um so er, hvussu kann eg tá líta á, at mínir egnu tankar eru sannir? Tað vildi verið sum at órógva eina kannu av mjólk og vóna, at skvatlið gevur tær eitt kort yvir London. Men um eg ikki kann líta á mínar egnu tankar, so kann eg sjálvandi ikki líta á próvgrundirnar, sum føra til gudloysi. Og tí havi eg heldur onga orsøk til at vera gudloysingur ella nakað annað. Um eg ikki trúgvi á Gud, so kann eg heldur ikki trúgva á tankarnar (C.S. Lewis).

 

1. Menniskjan hevur førleikan til at hugsa skynsamt um seg sjálvan, heimin og Gud.

2. Vit meta eisini, at hesin førleikin er eftirfarandi í flestu førum.

3. Um natúralisman er sonn, so mugu okkara sannføringar vera úrslitið av eini alisligari gongd í okkara heila.

4. Men um okkara sannføringar stava frá eini alisligari gongd, so eru tær eisini stýrdar av natúrlógum, sum ikki hava evnini til at hugsa skynsamt ella at velja hitt sanna framum hitt falska.

5. Sambært natúralismu er førleikin hjá menniskjum til at hugsa skynsamt tessvegna ikki eftirfarandi í flestu førum (tí at hann er grundaður á natúrlig ting, gongdir og lógir, sum ikki hava áhuga fyri sannleikanum).

6. Um eg haldi fast upp á natúralismuna, so sáði eg tessvegna eisini ein týðandi iva um mínar egnu sannføringar, harímillum mína sannføring um natúralismuna (David Wood).

 

Keldur

http://www.acts17.net/2012/12/what-is-argument-from-reason.html

http://www.apologetics315.com/2012/06/cs-lewis-on-reasoning-to-atheism.html

Grundtvigs kirkepolitiske udvikling

GrundtvigByHansen

I 1825 kommer Grundtvigs indsats stærkt til udtryk i hans skrift “Kirkens Gienmæle”, der kommer som en reaktion mod Dr. H. N. Clausens bog “Catholicismens og Protestantismens Kirkeforfatning, Lære og Ritus”. Ifølge Thyssen så Grundtvig i Clausens bog “indbegrebet af den teologi, han måtte bekæmpe, og han tog straks kampen op med et skarpt modskrift, en tordentale fra først til sidst, som han kaldte “Kirkens Gienmæle”. Det var en pjece, skrevet i hast, men den blev skelsættende som udtryk for Grundtvigs nye kirkeforståelse.” Læs mere her

Vilhelm Becks teologiske udgangspunkt

Beck

I forordet til Kurt E. Larsens bog “Vilhelm Beck – missionspræsten” understreger Larsen, at Beck på flere måder har sat “sit klare fingeraftryk på det praktiske kirkeliv i Danmark – sådan at flere karakteristiske kendetegn ved det danske kirkeliv i dag kan føres tilbage til ham. Skal man forstå dansk kirkeliv i dag, herunder Indre Mission som en vigtig del heraf, kommer man derfor ikke udenom Vilhelm Beck.” Læs mere her

Er Nýggja Testamenti søguliga álítandi?

New-York-Apologetics-Bible1Í hesi grein ætli eg mær at viðgera nøkur av teimum mest avgerandi próvgrundunum fyri, at Nýggja Testamenti er søguliga álítandi.

Handritini, sum vit hava av Nýggja Testamenti (NT), eru avskriftir av avskriftum av upprunaskriftunum. Hetta kann fáa ein at hugsa, at ein ørgrynna av broytingum óivað er komin inn í tekstin undir øllum avskrivingararbeiðnum ígjøgnum tíðina. Og hetta kann fáa lesaran at spyrja: “Kann eg veruliga líta á, at teksturin, sum eg lesi í NT, samsvarar við upprunaliga tekstin?” Hesum viðvíkjandi sigur heimspekingurin og gudfrøðingurin, William Lane Craig: “Av teimum umleið 138.000 orðunum, sum vit hava í Nýggja Testamenti, er einans ivi um eini 1.400. Teksturin í Nýggja Testamenti er sostatt staðfestur eini 99%. Hetta merkir, at tá ið tú í dag lesir Nýggja Testamenti (á grikskum), tá kanst tú vera vísur í, at tú lesir tekstin, soleiðis sum hann upprunaliga varð skrivaður” (Hewer 2010: 45, egin týðing).

 

Talið av varðveittum avskriftum

Eitt, sum í stóran mun virkar við til at staðfesta trúvirðið hjá NT, er talið av varðveittum avskriftum. Jú fleiri avskriftir ein hevur, tess størri møguleika hevur ein til at samanbera tekstirnar og harvið eisini kanna eftir, um teksturin hevur broytt seg nakað vegna avskrivingina. Tá ið trúvirðið hjá NT verður álopið við pástandinum um, at okkara týðing er grundað á vánalig avrit, tá kann ein eisini vísa hesum aftur við at peika á talið av varðveittum avritum. Hetta háttalag verður eisini brúkt, tá ið ein skal staðfesta trúvirðið hjá øðrum fornaldarligum handritum. Við at staðfesta talið av avritum, góðsku teirra og tíðarfrástøðuna í mun til upprunaliga handritið, kann ein eisini staðfesta trúvirði tess. Fyri teir flestu fornaldarligu tekstirnar finnast bert nøkur fá handrit at samanbera við. Fyri NT finnast harafturímóti umleið 5.700 griksk handrit at samanbera við (Geisler & Roach 2011: 83).

Daniel B. Wallace, sum er tekstkritikari (tvs. ein, sum millum annað arbeiðir við at finna fram til upprunaligu orðingina hjá handritum, hvørs upprunahandrit ikki finnast longur) undirstrikar, at 124 avrit kunnu tíðarfestast innan 300 ár, aftaná at NT varð skrivað. Flestu av hesum avritum eru ymisk brot úr NT. Talan er altso ikki um fullkomnar tekstir, men tá ið ein savnar hesar tekstir saman, kann ein tó finna alt NT í teimum fleiri ferðir (Ehrman, Wallace & Stewart 2011: 34).

Burtursæð frá próvførslu, ið fæst frá grikskum handritum av NT, kann tekstkritikarin eisini nýta  allar møguligar endurgevingar av NT, sum eru at finna í ymiskum kommentarum og prædikum, ið kirkjufedrarnir skrivaðu. Hesar endurgevingar eru so nógvar og so ymiskar, at um so allar omanfyristandandi keldur vórðu oyddar burtur, so hevði ein kunnað sett saman alt NT bert við at nýta endurgevingarnar hjá kirkjufedrunum (ibid.: 33-34).

NT er altso fleiri ferðir betur skjalprógvað enn nógvir av teimum fornaldarligu keldunum, hvørs trúvirði ein vanliga ikki setir spurnartekin við. Sostatt kunnu vit eisini við sera stórari vissu siga, at tað, sum stendur í NT, eisini er tað sama, sum rithøvundurin skrivaði í upprunahandritið.

 

Spurningar hjá søgufrøðingum

Tað er eisini áhugavert at hyggja at ymiskum spurningum, sum søgufrøðingar serliga arbeiða við, tá ið teir skulu finna útav, um eitt handrit er søguliga álítandi ella ikki. Ímillum teir mest vanligu spurningarnar eru hesir:

 

1. spurningur: Finnast vitnisburðir, sum kunnu tíðarfestast stutt eftir sjálva hendingina?

Her metir ein, at vitnisburðurin er meir álítandi, um keldan kann tíðarfestast søguliga tætt at hendingini. Tess minni tíðarfrástøðan er, tess størri grund hevur ein til at hava álit á kelduni.

Síðani 1800-talið hava summir serfrøðingar roynt at funnið próvgrundir fyri eini seinni tíðarfesting av evangeliunum. Sambært hesum serfrøðingum vórðu evangeliini ikki skrivað fyrrenn móti endanum á 2. øld. Sostatt verður tíðarfrástøðan millum hending og frásøgn 150 ár, og hetta hevur við sær, at søguliga trúvirðið verður minni. Men í dag vita vit, at evangeliini vórðu skrivað í 1. øld. Og millum serfrøðingar er mest góðkenda tíðarfestingin ár 60-90 fyri tey sonevndnu synoptisku evangeliini (Matteus, Markus og Lukas) og ár 90-100 fyri evangeliið eftir Jóhannes.

Harvið verður eisini staðfest, at evangelistarnir og mangir av teirra fyrstu lesarum livdu samstundis sum Jesus. Hetta merkir, at fyrstahondsvitnir annaðhvørt kundu sanna ella avsanna tað, sum verður lýst í evangeliunum. Tess vegna kundu evangelistarnir heldur ikki bara skriva eitthvørt. Sannleikin var enn livandi og beinleiðis atkomiligur, tá ið teir skrivaðu. Eygnavitni vóru enn á lívi, sum kundu vitna, hvat Jesus veruliga segði og gjørdi. Soleiðis hevði ein følsk frásøgn skjótt verðið avdúkað (Gustavsson 2000: 126-127). Richard Bauckham leggur eisini dent á hetta, tá ið hann sigur: “Evangeliini vórðu skrivað, meðan minnið um tað, sum tey fortaldu um, enn var livandi. Evangeliið eftir Markus varð skrivað, meðan fleiri av eygnavitnunum livdu. Hini evangeliini vórðu skrivað í eini tíð, tá ið tað minkaði við livandi eygnavitnum, júst í eini tíð tá ið teirra vitnisburður hevði doyð við teimum, um hann ikki varð niðurskrivaður” (Bauckham 2006: 7, egin týðing). Bauckham undirstrikar eisini, at tíðin millum tann “søguliga” Jesus og evangeliini var merkt av eini áhaldandi nærveru av vitnisburðunum hjá eygnavitnunum, sum hildu á við at vera myndugleikakeldur til frásøgn sína líka fram til deyða sín. Teirra frásøgn varð síðani handað víðari í teirra navni (ibid.: 8).

 

Áðrenn ár 70?

Sum nevnt er mest góðkenda tíðarfestingin nú á døgum ár 60-90 fyri synoptisku evangeliini og ár 90-100 fyri evangeliið eftir Jóhannes, men tað er eisini nógv, ið bendir á, at fleiri tekstir vórðu skrivaðir áðrenn ár 70. Viðvíkjandi evangeliinum eftir Lukas og Ápostlasøguni leggja D. A. Carson og Douglas J. Moo til dømis dent á, at nógv peikar á eina tíðarfesting í 60´unum. Serliga tað, at tað ikki verður nevnt, at Jerúsalem varð oytt í ár 70, fær teir til at hugsa hetta (Carson & Moo 2005: 208). Um tú skuldi skriva eina frásøgn um Jesus, aftaná at templið í Jerúsalem varð lagt í oyði í ár 70, hevði tú tá ikki nevnt hesa syrgiligu hending onkustaðni í tí, sum tú skrivaði, serliga tí at Jesus sjálvur segði tað frammanundan, at tað fór at henda? Sjálvandi! Og hetta er júst trupulleikin hjá teimum, sum vilja tíðarfesta evangeliið eftir Lukas og Ápostlasøguna eftir ár 70. At Jesu forsøgn um henda stóra tjóðskaparliga sorgarleik gongur út, verður als ikki nevnt! Teksturin lýsir harafturímóti templið, sum um tað enn er í nýtslu. Hetta peikar altso á eina tíðarfesting áðrenn ár 70 (Geisler & Turek 2004: 237-238).

Profetiini um oyðing Jerúsalems (Luk 19,43-44 og 21,20) er ein av avgerandi orsøkunum til, at nógvir serfrøðingar ikki vilja tíðarfesta evangeliið eftir Lukas (og harvið eisini Ápostlasøguna) áðrenn ár 70. Í hesum tekstinum profeterar Jesus, at Jerúsalem fer at verða lagt í oyði, men um ein hevur eina naturalistiska heimsfatan (tvs. tann hugsjón, at náttúran er tað einasta, sum er til), sum útihýsir slíkum profetium frammanundan, so mugu tekstir, sum halda uppá slíkt, tess vegna eisini hava verðið skrivaðir aftaná sjálva hendingina (Kjær 2005: 179). Hitt letur seg ikki gera sambært naturalistisku heimsfatanini.

Hóast hetta er sum áður nevnt nógv, ið peikar á eina tíðarfesting í 60´unum. Til dømis stuðlar Fyrra Timoteusarbræv (5,18) hesum, tí Paulus endurgevur her úr evangeliinum eftir Lukas (10,7). Paulus skrivaði Fyrra Timoteusarbræv umleið mitt í 60´unum, og tí má evangeliið eftir Lukas eisini hava verið skrivað nakað áðrenn (ibid.: 179). Og um evangeliið eftir Lukas er skrivað fyri oyðing Jerúsalems í ár 70, so hevur Jesus harvið eisini profeterað um oyðing Jerúsalems áðrenn ár 70.

 

Støði í Ápostlasøguni

Tað ber eisini til at tíðarfesta evangeliið eftir Lukas tættari at sjálvari Jesus-hendingini við støði í Ápostlasøguni. Lukas staðfestir deyðan hjá bæði Stefani (Áps 7) og Jákupi, bróðir Jóhannesar (Áps 12), men hansara frásøgn endar við, at leiðararnir, Paulus og Jákup, bróður Jesusar, enn eru á lívi. Frá Klæmint biskupi í Róm, sum skrivaði í seinnu helvt av 1. øld (umleið ár 95), vita vit, at Paulus varð dripin, meðan Nero sat við valdið. Hetta valdið endaði í ár 68. Og frá Josefusi vita vit, at Jákup varð dripin í ár 62. Tess vegna er mest sannlíka niðurstøðan, at Ápostlasøgan er vorðin til áðrenn ár 62. Og um Ápostlasøgan varð skrivað áðrenn ár 62, so má evangeliið eftir Lukas hava verið til áðrenn hetta (Geisler & Turek 2004: 240).

 

2. spurningur: Finnast eygnavitni?

Tá ið søgufrøðingar skulu finna útav, um eitt handrit er søguliga eftirfarandi, spyrja teir eisini, um tað finnast eygnavitni. Vitnisburður frá eygnavitnum verður vanliga mettur sum besti háttur til at staðfesta, hvat ið veruliga er farið fram.

Í bók síni, “The book of Acts in the Settings of Hellenistic History”, lýsir søgufrøðingurin, Colin Hemer, hvussu nágreiniligur Lukas er sum søgufrøðingur við at staðfesta 84 søguliga og fornfrøðiliga góðkendar sannroyndir í Ápostlasøguni. Her er ikki pláss til at nevna allar, men eg kann nevna 10 dømi. Lukas hevur rætt, tá ið hann staðfestir:

  1. hitt rætta staðið, har ið Lýkaónia var (14,6)
  2. hitt rætta málið, sum varð brúkt í Lýstru, nevniliga lýkaónskt (14,11)
  3. hina røttu lýsingina av Filippi sum ein rómversk koloni (16,12)
  4. at eitt samkomuhús var í Tessalóniku (17,1)
  5. at eitt samkomuhús var í Aten (17,17)
  6. eitt altar fyri einum “Ókunnum gudi” (17,23)
  7. hvussu grikskir heimspekingar bóru seg at, sum ikki trúðu uppá likamliga uppreisn (17,32)
  8. at eitt samkomuhús var í Korint (18,4)
  9. at Ánanias var høvuðsprestur um hetta mundið (23,2)
  10. at Feliks var landshøvdingi um hetta mundið (23,24).

Við øllum hesum søguligu sannroyndum í Ápostlasøguni er síðani sera nærliggjandi at spyrja, um tað kann vera nakar ivi um, at Lukas annaðhvørt sjálvur var eygnavitni, ella at hann hevði atgongd til eygnavitnir (Geisler & Turek 2004: 256-259).

 

3. spurningur: Finnast vitnisburðir frá fleiri sjálvstøðugum eygnavitnum?

Søgufrøðingar spyrja eisini eftir, um tað finnast fleiri sjálvstøðugir vitnisburðir til hendingar, tá ið teir skulu staðfesta, um okkurt er eftirfarandi ella ikki. Um tað finnast fleiri sjálvstøðug eygnavitnir til eina hending, tá er hetta eisini við til at sanna, at talan er um eina veruliga søguliga hending (ibid.: 231).

Hvussu kunnu vit vita, at vit hava sjálvstøðugar vitnisburðir frá eygnavitnum? Fyri tað fyrsta, tí at allir høvuðsrithøvundarnir vísa fram serstakt tilfar, sum einans eygnavitnir høvdu vitað. Eitt dømi er, tá ið Jesus sigur við dóttir Jairus: “Talita kumi!” tað er týtt: “Lítla genta, eg sigi tær: reis teg upp!” (Mark 5,41). Her nýtir Markus eina arameiska orðing, ið eftir øllum at døma stavar frá Pæturi, sum var eygnavitni til hendingina og sum ongantíð gloymdi orðini, ið vaktu gentuna aftur til lívs. Ígjøgnum Pætur varð henda orðing síðani varðveitt, tá ið frásøgnin varð umsett til grikskt og onnur mál (Giertz 1978: 109). Hetta serstaka tilfarið hjá Markusi er altso við til at staðfesta evangeliið sum vitnisburð hjá eygnavitnum.

Fyri tað næsta vita vit, at vit hava sjálvstøðugar vitnisburðir frá eygnavitnum, tí teir skriva um tær somu hendingarnar, og tó finnast eisini ymisk frávik teirra millum. Frávik hava sera stóran týdning hesum viðvíkjandi, tí um allar frásøgnirnar stavaðu frá einari keldu, so hevði tað heldur verið talan um samsvar ístaðin fyri frávik. Tá ið gamlar frásøgnir fortelja ta somu grundleggjandi søguna, men tó innihalda ymisk frávik hvør sær, tá fær hetta ofta søgufrøðingar til at staðfesta, at talan má vera um sjálvstøðugar frásøgnir hjá eygnavitnum til somu hending (Geisler og Turek 2004: 272).

Vit kunnu nýta eitt nútíðar dømi: Ein blaðmaður frættir, at ein kvinna er deyð í eini ferðsluvanlukku mitt í býnum. Hann fær skjótt samband við tvey eygnavitni, sum kunnu siga honum, hvat ið var hent. Annað vitnið sigur, at kvinnan kom gangandi eftir gongubreytini. Uttan at hyggja, um nakar bilur kom, fór hon brádliga út á koyribreytina og varð yvirkoyrd av einum bussi. Hitt vitnið sigur, at kvinnan sat í einum bili, sum rendi á ein annan bil við høgari ferð. Í fyrstuni er blaðmaðurin bilsin og hugsar, um hann kann líta á vitnini. Men eitt sindur seinni fær hann samband við eitt annað vitni, sum sigur honum, hvat ið hendi. Tað passaði, at kvinnan var farin út á koyribreytina, har ið hon varð yvirkoyrd av einum bussi. Men ein annar bilførari var síðani komin fram á hana. Hann bar hana inn í bilin og koyrdi síðani avstað við henni við høgari ferð til sjúkrahúsið. Á veg til sjúkrahúsið rendi hann tó á ein annan bil, og kvinnan doyði. Henda søgan lýsir, hvussu ymiskir vitnisburðir partvíst kunnu lýsa eina størri heild (Gustavsson 2000: 231). Sama fyribrigdi er galdandi viðvíkjandi eygnavitnunum í NT.  

Alt bendir altso á, at evangeliini eru frásøgnir hjá eygnavitnunum til Jesus-hendingina. Og tá ið talan er um eygnavitni, tá kann ein eisini vænta, at ein eftirfarandi frásøgn kemur burtur úr, tí at ápostlarnir mintust jú til tað, sum Jesus gjørdi. Um hetta sigur Torben Kjær: “…vit hava sæð, at ápostlarnir myndaðu frásøgnina um Jesus hvør sær. Tá ið vit lýsa frásøgnina á henda hátt og skilja, at talan er um frásøgnina hjá eygnavitnum, at hon er álítandi og søgulig, og at hon finst í ymiskum formi, tá hava vit í frásøgnini hina náttúrligu lýsingina av hinum fløkjaliga sambandinum millum líkheitir og munir millum evangeliini” (Kjær 2005: 156, egin týðing).

Tá ið talan er um frásøgnirnar hjá ápostlunum, sum vóru eygnavitni til ta somu hendingina, so kann ein sambært Torben Kjær lýsa líkheitirnar og munirnar í øllum evangeliiunum á henda hátt (ibid.: s. 158):

 

Jesu lív

4. spurningur: Inniheldur vitnisburðurin nakað, sum setir rithøvundan í ringt ljós?

Ein annar máti, sum søgufrøðingar nýta til at finna útav, um ein rithøvundur sigur satt, er við at nýta sokallaða “principle of embarrassment.” Her ganga søgufrøðingar út frá, at eitthvørt, sum setir rithøvundan í ringt ljós, ivaleyst er satt, tí at flestu rithøvundar lata vera við at nevna tað, sum setir teir í ringt ljós.

Um eg hevði funnið uppá eina søgu, sum eg vildi hava, at onnur skuldu taka í álvara, so hevði eg óivað ikki lýst meg sjálvan soleiðis, sum lærusveinarnir verða lýstir í NT:

  • Ofta skilja teir ikki, hvat Jesus sigur (Mark 9,32; Luk 18,34; Jóh 12,16)
  • Teir eru óumhugsnir (Mark 14,32-41)
  • Jesus sigur við Pætur: “Vík aftur um meg, Sátan!” (Mark 8,33)
  • Teir eru óttafullir (Jóh 20,19)
  • Pætur avnoktar Jesus (Matt 26,69-75)
  • Teir ivast (Jóh 2,18-22; 3,14-18; Matt 12,39-41; 17,9,22-23)

Um eg var rithøvundur til NT og vildi, at fólk skuldu trúgva mær, hevði eg tá yvirhøvur nevnt hetta, um so var, at tað, sum eg skrivaði, bara var nakað, sum eg fann uppá? (Geisler & Turek 2004: 275-276).

 

Niðurstøða

  1. Teksturin í NT er staðfestur eini 99%.
  2. Vit hava umleið 5700 avrit at samanbera við.
  3. Upprunaligu handritini vórðu skrivað stutt eftir sjálva hendingina, ið tey lýsa.
  4. Vit hava eygnavitnir.
  5. Vit hava sjálvstøðugar vitnisburðir.
  6. Vitnisburðarnir innihalda ymiskt, sum setir rithøvundan í ringt ljós.

Alt hetta bendir á, at vit hava góða grund til at líta á NT sum eina søguliga eftirfarandi keldu.

Sjálvt um ein fær staðfest, at NT er søguliga álítandi, so sannførir hetta í sjálvum sær neyvan ein, soleiðis at viðkomandi góðtekur evangeliið. Og tó, so kann kunnleikin um, at NT er søguliga álítandi, beina tað burtur, sum forðar einum í at taka Bíbliuna í álvara, og eggja viðkomandi til at finna útav, hvat Bíblian veruliga sigur (Hewer 2010: 57-58).

 

Til víðari lestur

Lesarin, sum er áhugaður í at lesa meira um hetta evnið, kann finna ymiskt áhugavert tilfar her.

 

Bókmentir

Bauckham, Richard. 2006. Jesus and the Eyewitnesses: The Gospels as Eyewitness Testimony. Grand Rapids, Mich.: William B. Eerdmans Pub. Co.

Carson, D. A, og Douglas J Moo. 2005. An Introduction to the New Testament. Grand Rapids, Mich.: Zondervan.

Ehrman, Bart D, Daniel B Wallace, og Robert B Stewart. 2011. The Reliability of the New Testament. Minneapolis: Fortress Press.

Geisler, Norman L., og William C. Roach. 2011. Defending Inerrancy: Affirming the Accuracy of Scripture for a New Generation. Grand Rapids, MI: Baker Books.

Geisler, Norman L, og Frank Turek. 2004. I Don’t Have Enough Faith to Be an Atheist. Wheaton, Ill.: Crossway Books.

Giertz, Bo. 1978. At tro på Kristus. Odense: Lohses Forlag.

Gustavsson, Stefan. 2000. Med god grund – om sandhed, tro, tvivl og fornuft. København: Credo Forlag.

Hewer, Darren. 2010. «The Historical Reliability of the New Testament». Scribd. http://www.scribd.com/doc/3267723/The-Historical-Reliability-of-the-New-Testament.

Kjær, Torben. 2005. Jesus: En indføring i de tre første evangelier. Hillerød: LogosMedia.

Gud er Gud!

on-my-knees

Í Jesu navni skal hvørt knæ boyggja seg, teirra, sum eru á himni, og teirra, sum eru á jørð, og teirra, sum eru undir jørðini, og hvør tunga skal ásanna, at Jesus Kristus er harri, til dýrdar Guðs faðirs (Fil 2,10-11).

Gud er Gud, og øll menniskju skulu møta honum ein dagin. Øll menniskju skulu boyggja síni knø á dómadegi. Tað kann væl vera, at tað eru nógv í dag, sum ikki vilja boyggja síni knø, men á evsta degi verða hesi tó eisini tvungin til at boyggja síni knø, tí at tá skulu øll menniskju nevniliga ásanna, at Jesus Kristus er Harri. Menniskju kunnu siga tað, sum tey vilja. Tey kunnu koma við øðrum frágreiðingum til tilveruna og t.d. siga, at Gud ikki er Gud, og at vit einans eru eitt úrslit av kosmiskari tilvild, men einki, sum verður sagt, kann uppá nakran máta broyta sannleikan: “Guð er Guð, um land alt legðist oyðið, Guð er Guð, um menniskjan øll doyði” (Petter Dass).

Sannleikin er, at Gud er Gud, og at vit øll skulu møta honum ein dagin. Men hóast hetta eru tað nógv menniskju, sum ikki trúgva, at Gud er Gud. Tann sama tankagongdin var einaferð eisini galdandi fyri okkum, áðrenn vit sóu sannleikan og komu til trúgv á Jesus. Orsøkin til hetta er, at menniskjan í sær sjálvum ikki vil hava nakað við Gud at gera. Mannaættin fall í synd í aldingarðinum, og síðani syndafallið eru øll menniskju fødd inn í heimin við rygginum vendum ímóti Gudi. Tað er, sum Jesaja sigur: “Allir vit viltust sum seyðir, hildu hvør sína leið” (Jes 53,6). Men Gud havi lov! Jesus er komin at bjarga tí, ið er burtur farið (Matt 18,11).

Nú kallar hann á okkum og sigur: “Komið higar til mín øll tit, sum arbeiða og ganga undir tungum byrðum, og eg vil veita tykkum hvílu” (Matt 11,28). Og hetta er ein hvíld, sum vit hava við okkum inn í hitt komandi lívið. Men um vit nokta at koma til Jesus, tá hava vit onga hvílu á dómadegi. Men um vit í hesum lívinum leita til Jesus og taka ímóti honum sum okkara Harra og Frelsara, tá verða vit til nýggjar skapningar, sum syngja ein nýggjan sang. Í hesum lívinum hvíla vit nú í Jesusi. Í hesum lívinum boyggja vit nú okkara knø og játta, at Jesus Kristus er okkara Harri. Og hetta er ein hvíld og ein sangur, sum vit hava við okkum inn í hitt komandi lívið, tá ið vit skulu møta okkara Harra andlit til andlit. Vit halda á við at syngja tann sama sangin, sum byrjaði í hesum lívinum. Vit boyggja okkara knø fyri Harranum og játta: “Jesus Kristus, tú ert mín Harri!” Og tá skulu vit ganga inn til hina ævigu hvíldina saman við okkara Harra og Frelsara.