Týdningurin av Jesu uppreisn

Men fyrsta dagin í vikuni kemur Maria Magdalena tíðliga á morgni, meðan tað enn er myrkt, til grøvina, og hon sær, at steinurin er tikin burt frá grøvini. Hon fer tá rennandi og kemur til Símun Pæturs og til hin lærusveinin, hann sum Jesus elskaði, og sigur við teir: »Teir hava tikið Harran úr grøvini, og vit vita ikki, hvar teir hava lagt hann.« Tá fór Pætur út og hin lærusveinurin, og teir komu til grøvina. Men teir runnu báðir saman, og hin lærusveinurin rann undan, skjótari enn Pætur, og kom fyrr at grøvini. Og tá ið hann kagaði inn, sá hann línklæðini liggja har, men fór tó ikki inn. Tá kemur eisini Símun Pætur, sum fylgdi aftan á honum, og hann gekk inn í grøvina; hann sá línklæðini liggja har, og sveittadúkin, sum hann hevði havt um høvdið, sá hann liggja, ikki saman við línklæðunum, men samanballaðan á einum staði fyri seg sjálvan. Tá fór nú eisini hin lærusveinurin inn, sum fyrr var komin til grøvina, og hann sá og trúði. Tí at enn høvdu teir ikki skilt skriftina, at hann átti at rísa upp frá deyðum. Lærusveinarnir fóru tá heim aftur til sín sjálvs. Men Maria stóð uttanfyri við grøvina og græt. Sum hon nú græt, kagaði hon inn í grøvina, og hon sær tveir einglar í hvítum klæðum sita har, annan við høvdalagið og annan við fótalagið, har sum Jesu likam hevði ligið. Og teir siga við hana: »Kvinna, hví grætur tú?« Hon sigur við teir: »Tí at teir hava tikið harra mín, og eg veit ikki, hvar teir hava lagt hann.« Tá ið hon hevði sagt hetta, vendi hon sær við, og hon sær Jesus standa har, og hon visti ikki, at tað var Jesus. Jesus sigur við hana: »Kvinna, hví grætur tú? Hvørjum leitar tú eftir?« Hon hugsaði, at hetta mundi vera urtagarðsmaðurin, og sigur við hann: »Harri, hevur tú borið hann burtur, tá sig mær, hvar tú hevur lagt hann, og eg skal taka hann.« Jesus sigur við hana: »Maria!« Hon vendir sær á og sigur við hann á hebráiskum: »Rabbuni!« (tað merkir: meistari). Jesus sigur við hana: »Nem ikki við meg; tí at eg eri enn ikki farin upp til faðirin; men far til brøður mínar og sig teimum: Eg fari upp til faðirs míns og faðirs tykkara, til Guðs míns og Guðs tykkara.« Maria Magdalena kemur og boðar lærusveinunum: »Eg havi sæð Harran!« og at hann hevði sagt henni hetta (Jóh 20,1-18).

Hesin teksturin byrjar við einum “men”. “Men fyrsta dagin í vikuni kemur Maria Magdalena…til grøvina” (v1). Jesus var krossfestur, deyður og jarðaður, men…søgan endar ikki her. Maria kom heilt óvæntað til eina tóma grøv. Hvør hevði flutt steinin? Hvat var hent við Jesu likami? Hin mest nærliggjandi forkláringin til hesar spurningarnar var sjálvandi, at onkur mátti hava tikið Jesu likam. Maria sigur tí við Pætur og Jóhannes: “Teir hava tikið Harran úr grøvini, og vit vita ikki, hvar teir hava lagt hann” (v2). Og tá ið teir sjálvir fara at kanna hina tómu grøvina, finna teir einans línklæðini og sveittadúkin hjá Jesusi, men Jesu likam var ikki har.

Tey flestu av teimum fyrstu vitnunum komu ikki til trúgv á Jesus sum hin upprisna, tí at grøvin var tóm, men tí at tey sóu Jesus livandi, men tá ið Jóhannes fór inn í hina tómu grøvina lesa vit, at “hann sá og trúði” (v8). Jóhannes vitnar altso um seg sjálvan og sigur, at hann trúði á hin upprisna, áðrenn hann hin upprisna. Men sjálvt um Jóhannes sá og trúði inni í hini tómu grøvini, so sigur hann tó beint aftaná: “Tí at enn høvdu teir ikki skilt skriftina, at hann átti at rísa upp frá deyðum” (v9). Meðan hesir lærusveinarnir (Pætur og Jóhannes) fóru heim aftur til sín sjálvs, lesa vit, at Maria varð eftir við grøvina. Og meðan hon stendur har og syrgir yvir hitt horvna likamið, hendir nakað heilt serligt. Jesus kemur til hana og sigur: “Maria!” Og tá ið hon hoyrdi hesa kendu røddina nevna hana við navni, visti hon, at tað var Jesus. Hon sá Jesus og trúði. Og tí sigur hon eisini seinni við lærusveinarnar: “Eg havi sæð Harran!” (v18).

Endurføddir til livandi vónar

Tað var ikki bara Maria, sum sá Harran. Jesus sýndi seg eisini fyri teimum óttafullu lærusveinunum, sum goymdu seg aftanfyri læstar dyr, av ótta fyri teimum, sum høvdu dripið teirra Harra. Hann kemur til teir ígjøgnum læstar dyr og sigur: “Friður veri við tykkum!” (v19). Og teir sluppu eisini at síggja, at tað veruliga var hann. Hann sýndi teimum síni sár. Og soleiðis sóðu teir veruliga, at tað var hin krossfesti og deyði Harrin, sum nú stó livandi framman fyri teimum. Henda sjónin umbroytti lívini hjá lærusveinunum.

Áðrenn Jesu uppreisn skiltu teir ikki skriftina. Og tá ið Jesus doyði á krossinum, tá doyði vónin eisini, sum teir høvdu knýtt at Jesusi. Men sum vit hava lisið, so byrjar teksturin við einum “men”. Søgan um Jesus endar als ikki við hansara grøv. Hin tóma grøvin og hin upprisni frelsarin er tað, sum broytti alt fyri lærusveinarnar. Áðrenn Jesus sýndi seg fyri teimum, vóru teir vónbrotnir og goymdu seg aftanfyri læstar dyr vegna ótta. Men tá ið Jesus sýndi seg fyri teimum broyttist alt. Pætur, sum hevði avnoktað Jesus tríggjar ferðir, var vónbrotin, tá ið Jesus var krossfestur, deyður og jarðaður, men alt hetta broyttist nú, tá ið Jesus sýndi seg livandi fyri honum. Lívið varð so mikið broytt fyri hann, at hann kom til at knýta alla sína kristnu vón nevniliga til Jesu uppreisn frá deyðum. Hetta er eisini nakað, sum fær hann til at siga:

“Lovaður veri Guð og faðir várs Harra Jesu Krists, sum eftir miklu miskunn síni hevur endurføtt okkum til livandi vónar fyri uppreisn Jesu Krists frá deyðum” (1 Pæt 1,3).

Fyri Pætur kom Jesu uppreisn altso at standa fyri nøkrum heilt nýggjum, eitt nýtt lív, føddur av nýggjum inn í ein heilt nýggjan heim, nakað, sum áður var dult fyri honum, men sum nú var opinberða fyri honum. Soleiðis knýtir Pætur altso alt sítt nýggja vónríka lív til eina ávísa søguliga hending: Jesu uppreisn frá deyðum.

Eisini okkara vón er grunda á Jesu uppreisn frá deyðum. So, um hetta veruliga er ein søgulig hending, tá hava vit eisini eina sanna vón, men um hetta á hinari hondini ikki er ein søgulig hending, tá hava vit eina falska vón.

Ein avgerandi spurningur

Hetta er eisini nakað, sum Paulus viðger í 1 Kor 15, har hann m.a. sigur:

“Men tá ið nú verður prædikað, at Kristus er risin upp frá deyðum, hvussu kunnu tá summir tykkara millum siga, at uppreisn av deyðum er ikki til? Men er uppreisn av deyðum ikki til, tá er Kristus ikki heldur risin upp; men er Kristus ikki risin upp, tá er prædika okkara fáfongd, tá er eisini trúgv tykkara fáfongd. Men vit koma tá eisini at roynast sum lygivitni um Guð, av tí at vit hava vitnað móti Guði, at hann reisti upp Krist, sum hann ikki hevur reist upp, so framt sum deyð ikki rísa upp. Tí at rísa ikki deyð upp, tá er Kristus ikki heldur risin upp; men er Kristus ikki risin upp, tá er trúgv tykkara til einkis, tá eru tit enn í syndum tykkara, og tá eru eisini tey glatað, sum sovnað eru burtur í Kristi. Er tað bert í hesum lívi, at vit hava sett vón okkara til Krists, tá eru vit tey syndarligastu av øllum menniskjum. Men nú er Kristus risin upp frá deyðum sum frumgróðurin av teimum, sum sovnað eru burtur” (1 Kor 15, 12-20).

Í hesum tekstinum lesa vit, hvussu Paulus viðger ein heilt avgerandi spurning, og kristindómur, allur sum hann er, avhongur fult og heilt av svarinum til henda eina spurningin: reis Jesus veruliga upp frá teimum deyðu? Sum vit hava lisið, viðger Paulus tvey heilt ymisk sjónarmið viðvíkjandi Jesu uppreisn. Á tí einu síðuni “verður prædikað, at Kristus er risin upp frá deyðum” (v12). Á hinari síðuni hava vit sjónarmiðið, sum sigur, at uppreisn frá deyðum ikki er til (v13). Hesi bæði sjónarmið eru eisini frammi í dag líkasum tá. Sum trúgvandi siga vit, at Jesus er risin upp, meðan onnur siga beint tað mótsætta.

Eygnavitnini

Trúgvin á Jesu uppreisn verður ofta dømd fyri at vera ein tápulig pátrúgv, sum als ikki hevur nakað við veruleikan at gera. Viðvíkjandi einum líknandi pástandi spyr Paulus: “Men tá ið nú verður prædikað, at Kristus er risin upp frá deyðum, hvussu kunnu tá summir tykkara millum siga, at uppreisn av deyðum er ikki til?” (v12). Og vit síggja, at henda prædikan er tætt tengd at eygnavitnunum til hin upprisna Jesus. Maria segði: “Eg havi sæð Harran!” (Jóh 20,18). Ápostlarnir søgdu: “Vit hava sæð Harran!” (Jóh 20,25). Paulus sigur eisini:

“Tí at eg læt tykkum fáa at vita fyrst og fremst, tað sum eg eisini havi tikið við, at Kristus doyði fyri syndir okkara samsvarandi við skriftirnar, og at hann varð grivin, og at hann stóð upp triðja dagin samsvarandi við skriftirnar, og at hann varð sæddur av Kefasi, og síðan av teimum tólv; og aftan á tað varð hann sæddur av meira enn fimm hundrað brøðrum í senn, – av teimum eru teir flestu á lívi enn, men nakrir eru sovnaðir burtur. Og aftan á tað varð hann sæddur av Jákupi, síðan av øllum ápostlunum. Men síðst av øllum varð hann sæddur eisini av mær eins og burði, sum ikki er komin av tíð” (v3-8).

Vit síggja altso, at boðskapurin um hin upprisna Jesus ikki er eitt ævintýr. Harafturímóti er boðanin grunda á meir enn 500 eygnavitnir. Meir enn 500 eygnavitnir kundu játta ta sannroynd, at Jesus veruliga var risin upp frá teimum deyðu. Tað, sum gevur hesum listanum av eygnavitnum ein serligan søguligan myndugleika, er, at tey flestu av teimum 500 vóru enn á lívi, tá ið Paulus skrivaði hetta brævið. Við øðrum orðum sigur Paulus: ”Um tú ikki trýrt mær, far so og spyr tey.”

Søguliga virðið

Søguliga virðið í Jesu uppreisn hevur ein heilt avgerandi týdning, tá ið tað kemur til boðskapin um uppreisnina. Hvat er okkara vón gjørd av, um hon ikki er tengd at veruleikanum? Jesu likamliga uppreisn er jú frelsunnar kjarni. Uttan Jesu uppreisn er eingin kristindómur. Ella sum Paulus sigur:

“Men er uppreisn av deyðum ikki til, tá er Kristus ikki heldur risin upp; men er Kristus ikki risin upp, tá er prædika okkara fáfongd, tá er eisini trúgv tykkara fáfongd” (1 Kor 15:13-14).

Ein persónur, sum trýr á ein Jesus, sum ikki er risin upp, trýr á ein máttleysan Jesus, ein deyðan Jesus. Um Jesus ikki reis upp frá teimum deyðu, tá var heldur eingin frelsa vunnin á krossinum, og okkara trúgv er harvið fáfongd. Men vit tilbiðja jú ikki ein máttleysan og deyðan Krist, men ein máttugan og upprisnan Krist. Paulus staðfestir: “Men nú er Kristus risin upp frá deyðum…” (v. 20), og hann vísti seg fyri Paulusi, ápostlunum og meira enn 500 brøðrum í senn. Og hetta umbroytti teirra lív fullkomiliga. Møtið við hin upprisna umbroytti ápostlarnar so mikið, at teir enntá lótu lív vegna hendan boðskapin. Áðrenn uppreisnina goymdu teir seg aftanfyri læstar dyr vegna ótta (Jóh 20,19). Aftaná uppreisnina vóru teir umbroyttir. Og um alt var ein stór lygn, tá høvdu teir ongatíð farið so víða við teirra trúarlívi, sum teir gjørdu.

Deyðin er ikki endin

Um deyð ikki rísa upp. Um Jesus ikki er risin upp. Um tað als ikki finst eitt lív eftir deyðan. Um so er, er kristindómur eisini ein følsk trúgv. Tá er hetta lívið tað einasta, sum vit hava, og deyðin endaligur. Ella sum Paulus sigur: “Um deyð ikki rísa upp, »tá latum okkum eta og drekka, tí at í morgin doyggja vit!« (1 Kor 15,32). Um Jesus á hinari síðuni veruliga er risin upp frá teimum deyðu, tá merkir hetta eisini, at kristindómur er sannur. Hin brennandi spurningurin er altso: hendi tað veruliga?

Tað finst ein vón

Her hava vit hoyrt vitnisburðin hjá eygnavitnunum. Maria segði: “Eg havi sæð Harran!” (Jóh 20,18). Ápostlarnir søgdu: “Vit hava sæð Harran!” (Jóh 20,25). Eitt veruligt undur er hent viðvíkjandi Jesusi Kristi. Og júst hetta gevur lívinum eitt heilt nýtt og vónríkt innihald, tí at Jesus hevur vunnið yvir deyðans makt. Tess vegna kunnu vit øll eisini leggja okkara lív og okkara ævinleika í hansara hendur. Ápostulin, Pætur, segði: “Lovaður veri Guð og faðir várs Harra Jesu Krists, sum eftir miklu miskunn síni hevur endurføtt okkum til livandi vónar fyri uppreisn Jesu Krists frá deyðum” (1 Pæt 1,3). Vegna Jesu uppreisn kunnu vit eisini í gleðast yvir hina somu livandi vónina. Amen.

Hann er risin upp!

“Men eftir hvíludagin, tá ið tók at lýsa av fyrsta degi í vikuni, komu Maria Magdalena og hin Maria út at hyggja eftir grøvini. Og sí, tá varð landskjálvti mikil, tí at eingil Harrans kom niður av himli og steig fram og velti steinin frá og setti seg á hann. Men útsjón hansara var sum snarljós, og klæði hansara hvít sum fonn. Men vaktarmenninir skulvu av ræðslu fyri honum og vórðu sum deyðir. Men eingilin tók til máls og segði við kvinnurnar: “Tit mega ikki ræðast! Tí at eg veit, at tað er eftir Jesusi, hinum krossfesta, tit leita. Hann er ikki her, tí at hann er risin upp, sum hann hevur sagt. Komið higar og síggið staðin, har sum Harrin lá! Og skundið tykkum og farið og sigið lærusveinum hansara: “Hann er risin upp frá deyðum; og sí, hann fer undan tykkum til Galileu; har skulu tit síggja hann!” Sí, eg havi sagt tykkum tað.” Og tær fóru í skundi burtur frá grøvini við ótta og miklari gleði, og tær runnu at bera lærusveinum hansara boð um hetta” (Matt 28,1-8).

Tað eru óiva nógv av okkum, sum hava mist onkran, sum vit elskaðu. Vit hava staði yvir eina grøv, har vit søgdu eitt síðsta farvæl við ein av okkara kæru. Og tá ið vit standa har við grøvina og minnast aftur á tíðina, sum vit høvdu saman, brennir ein hjartans longsul í okkum eftir at sleppa at síggja hann ella hana aftur. Hvussu hevði tað verðið, um hetta ynskið brádliga ein dagin varð til veruleika? Vit høvdu óiva reagerað líkasum kvinnurnar við hina tómu grøvina: við ótta og miklari gleði. Vit høvdu óttast, tí at her møttu vit nøkrum yvirnáttúrligum, nøkrum, sum okkara heili ikki kunndi fata: uppreisn frá deyðum. Men hesin óttin hevði skjótt verðið yvirvunnin av sannari gleði yvir hetta ófatiliga undrið.

Tann vónin ber!

Vit plaga at syngja: Møtast og skiljast er lívið her. Skiljast og møtast, tann vónin ber. Í hesum lívinum møtast og skiljast vit, men við uppreisnartrúnni vita vit, at vit eisini skulu møtast aftur ein dagin. Tann vónin ber! Hvar hava vit hesa vónina frá – hesa vónina, sum arbeiður ímóti øllum okkara náttúrliga logikki? Vit sóu jú við okkara egnu eygum eitt lík, sum varð lagt niður í moldina. Og vit hoyrdu orðini: Av mold er tú, og at mold skalt tú aftur verða! Hvussu ber tað til, at vit trúgva, at vit skulu møtast aftur? Hvussu ber tað til, at vit trúgva, at lívið aftur skal spretta upp úr moldini? Tað ber til, tí at Jesus er risin upp! Pætur sigur:

"Lovaður veri Guð og faðir várs Harra Jesu Krists, sum eftir miklu miskunn síni hevur endurføtt okkum til livandi vónar fyri uppreisn Jesu Krists frá deyðum" (1 Pæt 1,3).

Vit hava hesa trúnna – hesa livandi vónina, tí at Jesus er risin upp frá deyðum!

Bert ein vónbrotin maður

Um Jesus ikki er risin upp, tá er prædika okkara fáfongd, tá er trúgv okkara eisini fáfongd (1 Kor 15,14). Um Jesus ikki reis upp frá deyðum, tá høvdu allir ápostlarnir farið hvør til sítt aftur. Vónbrotin hevði Pætur tá farið frá at veiða menn og aftur til at veiða fisk. Tá hevði hann ikki lovað Gudi fyri at verða endurføddur til livandi vónar. Tá hevði hann bert verið ein vónbrotin maður, sum mintist aftur á vónina, sum hann einaferð átti í Jesusi. Tá hevði Pætur bert verið ein maður, sum skammaðist yvir, hvussu hann avnoktaði sín meistara, tá ið harðast leikaði á. Tá hevði tað ikki verið nøkur livandi vón í hjartanum hjá Pæturi ella hjá hinum ápostlunum.

Gud havi lov!

Og teir væntaðu ikki, at Jesus fór at rísa upp hin triðja dagin, sjálvt um Jesus hevði sagt tað við teir fleiri ferðir. Hann hevði lært teir, at “menniskjusonurin átti at líða mangt og at verða útskotin av hinum elstu og høvðusprestunum og hinum skriftlærdu og at verða sligin í hel og tríggjar dagar aftaná at rísa upp” (Mark 8,31). Men fyri ápostlarnar var alt yvirstaði. Nú ráddi bara um at krógva seg burtur, so at teir ikki fingu somu lagnu sum Jesus. Og um Jesus ikki reis upp frá deyðum, so hevði hetta verið hin síðsti kapitulin í søguni um Jesus og teir tólv ápostlarnar. Tá hevði hin kristna samkoman ikki verið til, og tí høvdu vit heldur ikki savnast um uppreisnarboðskapin á páskum. Men Gud havi lov! Uppreisnarboðskapurin ljóðar í dag. Jesus er risin upp!

Samansvørjing

Hin livandi vónin, sum vit eiga í okkara upprisna frelsara, er ikki grunda á eina stóra lygn ella samansvørjing. Um hetta var tilfeldið, so hevði páskaboðskapurin verið ein heilt annar. Um alt var ein stór samansvørjing, so hevði tað fyrst og fremst ikki verið kvinnur, ið komu til hina tómu grøvina páskamorgun. Tá á døgum var tað jú soleiðis, at jødiskir dómstólar ikki góðtóku vitnisburðin hjá kvinnum. Samfelagið var stýrt av mannfólki. Tí hevði tað óiva heldur verið Pætur og Jóhannes, sum komu fyrst til grøvina, um talan var um eina samansvørjing.

Harnæst høvdu øll evangeliini eisini haft akkurát líka forkláring uppá, hvat tað var, sum hendi páskamorgun. Men soleiðis er tað ikki í okkara Bíbliu. Hjá Matteusi lesa vit, at Maria Magdalena og Maria fóru til grøvina. Hjá Markusi lesa vit, at Salóme eisini er við. Hjá Matteusi er 1 eingil við grøvina. Hjá Lukasi lesa vit, at tað eru 2 einglar við grøvina. Um uppreisnin var ein stór samansvørjing hjá ápostlunum, so høvdu teir eisini syrgt fyri, at allar forkláringarnar samsvaraðu við hvørja aðra, men soleiðis er tað ikki. Tað er eisini ein kend søk, at vitnir til stórar hendingar ofta hava ymiskar forkláringar til tað, ið hendi. Tað er ymiskt, hvat man leggur dent á, men kjarnuboðskapurin er altíð hin sami: Grøvin er tóm! Hann er risin upp!

Um Jesus ikki reis upp frá deyðum, so burdu myndugleikarnir eisini verið førir fyri at greiða frá, hvar líkið av Jesusi var. Bert við at lata fólk síggja Jesu lík høvdu myndugleikarnir jú lættliga kunna steðga boðskapinum um Jesu uppreisn. Tað kundu teir kortini ikki, tí at har var rætt og slætt einki lík at finna.

Vaktarmenninir

Einastu vitnini til uppreisnina vóru vaktarmenninir. Tá ið teir sóu Harrans eingil skulvu teir av ræðslu og vórðu sum deyðir. Og tá ið teir greiddu høvðusprestunum frá øllum tí, sum var hent, fingu teir væl av peningi frá høvðusprestunum fyri at siga: “Lærusveinar hansara komu á náttartíð og stjólu hann, meðan vit svóvu” (Matt 28,13). Men henda frágreiðingin hevur nakrar veikleikar. Vanliga vóru tað uml. 16 hermenn í einari rómverskari vakt. Hvussu kundu teir t.d. greiða frá, at teir allir svóvu, meðan hesin stóri steinurin bleiv rullaður frá gravarmunnanum? Og hvussu kundu teir greiða frá, at tað vóru lærusveinarnir, sum stjólu líkið av Jesusi? Teir svóvu jú allir, meðan hetta hendi.

Og um Jesus ikki var ordiliga deyður, tá ið hann bleiv lagdur í grøvina, so hevði tað verið nokkso órímiligt at pástaði, at hesin sami maðurin, sum var sligin, pískaður, hongdur á ein kross í seks tímar, gjøgnumstungin av einum spjóti og síðani balsameraður í uml. 100 pund av plaggi og urtum (Jóh 19,39-40), tað hevði verið nokkso órímiligt at pástaði, at ein maður í slíkum tilstandi rullaði ein tvey tons tungan stein frá gravarmunnanum, bardi seg ígjøgnum 16 rómverskar hermenn og vísti seg síðani púra avslappaðan fyri ápostlunum.

Teir hava Móses og profetarnar

Sum alt annað í lívinum hjá Jesusi varð uppreisnarboðskapurin eisini móttikin ymiskt. Tað sær ikki út til, at vaktarmenninir tóku við trúgv, sjálvt um teir vóru vitni til uppreisnina. Harafturímóti tóku teir ímóti peningi fyri at útbreiða eina lygn um, at Jesus veruliga ikki var risin upp.

Man skuldi trúð, at fólk sjálvandi tóku við trúgv, tá ið tey vóru vitni til uppreisn frá deyðum, men hetta er ikki ein sjálvfylgja. Hetta er eisini boðskapurin hjá Jesusi í líknilsinum um hin ríka mannin og Lázarus. Teir báðir doyðu. Lázarus varð av einglunum borðin í fang Ábrahams, meðan  hin ríki maðurin opnaði síni eygu í helheimi, har sum hann var í pínu. Og tá ið hann sá Ábraham langt burtur og Lázarus í hansara fangi, bað hann Ábraham senda Lázarus til sínar fimm brøður fyri at vitna fyri teimum, soleiðis at teir ikki eisini skuldu enda í helheimi. “Men Ábraham sigur: ‘Teir hava Móses og profetarnar, lýði teir á teir!’ Men hann segði: ‘Nei, faðir Ábraham, men hevði onkur frá hinum deyðu komið til teirra, tá mundu teir vent um.’ Men hann segði við hann: ‘Lýða teir ikki á Móses og profetarnar, tá munnu teir ikki heldur taka eftir, um onkur reis upp frá deyðum'” (Luk 16,29-31). Tað sær út til, at hetta er nevniliga tað, sum er galdandi fyri vaktarmenninar. Teir vendu ikki um, sjálvt um teir vóru vitni til uppreisnina. Teir lýddu ikki á Móses og profetarnar.

Umbroyttur og endurføddur

Men fyri Pætur bleiv Jesu uppreisn harafturímóti eisini atvold til eina uppreisn í lívinum hjá sjálvum Pæturi. Orðini, sum Jesus hevði talað til hansara, vóru lív og andi. Og tá ið kvinnurnar fortaldu honum, at Jesus var risin upp, varð hann ikki bara sitandi og segði, at hesi tíðindi vóru nakað møsn. Nei, vit lesa: “Men Pætur fór tó á føtur og rann út til grøvina” (Luk 24,12). Hann rann út til grøvina uppá Jesu orð. Hin vónbrotni Pætur varð nú umbroyttur og endurføddur til livandi vónar. Nú sat hann ikki longur og goymdi seg fyri myndugleikunum. Nú kom vend í lívið hjá Pæturi. Myrkrið í hansara sál varð beint burtur við ljósinum, sum skínur frá hini tómu grøvini. Ein nýggjur og spennandi kapitul í hansara lívi var byrjaður. Og øll vónin, sum hann átti í Jesusi, kom aftur í hansara hjarta við tvífaldari megi. Nú fór hann út at gera øll fólkasløg til Jesu lærusveinar. Nú var hann mannafiskarin, sum Jesus hevði kallað hann til. Nú var hann klárur til at røkta lombini hjá Jesusi. Og nú var hann eisini klárur til at doyggja á krossinum sum pínslavátti fyri sín upprisna frelsara. Um Jesus ikki reis upp frá deyðum, tá hevði eingin umbroyting farið fram í lívinum hjá Pæturi.

Eitt ljós í myrkrinum

Men tað var ikki hin tóma grøvin í sær sjálvum, sum umbroytti Pætur, men við henni tendraðist eitt ljós í myrkrinum – eitt ljós, sum kom at skína bjartari og bjartari í sálini hjá Pæturi hinar komandi dagarnar. Hin tóma grøvin í sær sjálvum sigur einans, at hann er ikki er í grøvini. Hin tóma grøvin sigur ikki, at Jesus er risin upp.

Ápostlarnir vórðu ikki sannførdir um uppreisnina, tá ið kvinnurnar komu til teir við hinum stóru tíðindunum. Teir “hildu hesi tíðindi vera nakað møsn, sum ikki var farandi eftir, og teir trúðu ikki kvinnunum” (Luk 24,11). Tað skuldi meir til at sannføra ápostlarnar um uppreisnina enn ein tóm grøv. Tað visti Jesus, og tí sýndi hann seg eisini likamliga fyri sínum vinum í seks vikur aftaná uppreisnina.

Á ferð til Emmaus

Seinni á uppreisnardegnum vóru tveir menn á ferð til eina bygd, sum eitur Emmaus. Og meðan teir gingu og snakkaðu um alt tað, sum var hent, kom Jesus sjálvur til teirra og fylgdist við teimum á vegnum. Men eygu teirra vórðu hildin aftur, so at teir ikki kendu hann. Og tá ið Jesus spurdi teir, hvat teir snakkaðu um, steðgaðu teir daprir í ásjón.

"Men annar teirra, sum æt Kleofas, svaraði og segði við hann: 'Ert tú einsamallur ókunnigur í Jerúsalem og veitst ikki tað, sum har er hent í hesum døgum?' Og hann segði við teir: 'Hvat tá?' Men teir søgdu við hann: 'Viðvíkjandi Jesusi úr Nasaret, sum var ein profetur, mektigur í verki og í orði fyri Guði og fólkinum øllum, og hvussu høvuðsprestarnir og ráðsharrar okkara góvu hann inn undir deyðadóm og krossfestu hann. Men vit vónaðu, at hann var tann, ið skuldi loysa út Ísrael'" (Luk 24,13-21).

Hesir menninir, sum Jesus møtti á vegnum til Emmaus, vóru skuffaðir og vónbrotnir. Og sjálvt um kvinnurnar høvdu sagt, at grøvin var tóm, og at Jesus var risin upp, so bøtti hetta ikki uppá hina døpru ásjónina hjá teimum. Jesus var enn deyður í teirra verð, og hini deyðu rísa jú ikki upp, soleiðis sum kvinnurnar høvdu sagt. Hetta var bara við til at ørkymla teir enn meir. Hitt dapra lyndið skuldi kortini ikki halda á leingi aftrat hjá hesum monnunum.

Lygnarar eru vánaligir pínslaváttar

Seinni hin sama dagin settust teir til borðs og fingu sær at eta saman við hesum manninum, sum enn var fremmandur fyri teimum. Men tá ið hin fremmandi tók breyðið og vælsignaði og breyt tað og gav teimum, tá opnaðust eygu teirra, og teir kendu hann (Luk 24,30-31). Og tá ið teir skundaðu sær aftur til Jerusalem fyri at fortelja ápostlunum, at teir høvdu møtt Jesusi á vegnum til Emmaus, kundu ápostlarnir eisini siga: “Sanniliga er Harrin upprisin og er sæddur av Símuni” (Luk 24,34). Men mitt í tí heila, meðan teir standa har og snakka, stendur Jesus beint framman fyri teimum og sigur: “Friður veri við tykkum!” (Luk 24,36). Ápostlarnir ivaðust tó og hildu, at hetta var ein andi. Jesus vísti teimum síni sár, men teir ivaðust kortini. Ikki fyrr enn Jesus át eitt stykki av stoktum fiski, kundu teir trúgva. Andar eta jú ikki stoktan fisk. Og soleiðis sýnir Jesus seg fyri sínum lærusveinum ferð eftir ferð í seks vikur. Nú er uppreisnin ikki longur møsn fyri teimum. Nú er Jesu uppreisn ein veruleiki, sum ikki eingongd hin ivasami Tummas kann vísa frá sær. Teir vórðu so sannførdir um uppreisnina, at allir uttan ein doyðu sum pínslaváttar. Og teir høvdu neyvan farið inn í deyðan vegna nakað, sum teir vistu var ein lygn. Lygnarar eru jú vánaligir pínslaváttar.

Sáðið hjá kirkjuni

Man plagar at siga, at blóðið hjá pínslaváttunum er sáðið hjá kirkjuni. Vitnisburðurin hjá teimum, sum sóu Jesus upprisnan, og sum eisini lótu sítt lív, tí at teir boðaðu Jesus krossfestan, deyðan og upprisnan, hesin boðskapurin skapar trúgv í hjørtunum hjá menniskjum. Hetta er gleðiboðskapurin, sum er Guds kraft til frelsu. Og kirkjan hevði neyvan verið tann, sum hon er í dag, um ápostlarnir bakkaðu undan, tá ið á stóð. Men teir bakkaðu ikki undan, líkasum teir gjørdu, áðrenn Jesu uppreisn. Nú var uppreisnin staðfest fyri teirra eygum, og teir fóru út í heimin fyri at broyta heimin. Og vitnisburðurin hjá teimum, sum lótu sítt lív fyri at boða henda boðskapin um krossin, hina tómu grøvina og hin upprisna Jesus, talar líka sterkt til okkum í dag.

Himmalvend eygu

Í Jóh 11,25 sigur Jesus:

"Eg eri uppreisnin og lívið; tann, sum trýr á meg, skal liva, um hann so doyr".

Jesus doyði og reis upp frá deyðum fyri at frelsa teg. Og um tú trýrt á Jesus, og at hann er risin upp frá deyðum, so skalt tú eisini rísa upp frá deyðum til eitt ævigt lív, har sjúka, tár, deyði og grøv ikki longur eru til. Og tín egni uppreisnardagur verður tá eisini ein dagur, har tú sleppur at møta teimum aftur, sum tú einaferð mátti fylgja til gravar.

Í dag standa vit yvir eina tóma grøv. Hann, sum einaferð lá í henni, er risin upp. Jesus er “risin upp frá deyðum sum frumgróðurin av teimum, sum sovnað eru burtur” (1 Kor 15,20). Jesus var hin fyrsti, sum reis upp, og skjótt er tað okkara túrur. Hav tí himmalvend eygu, tí “at eins og snarljósið skyggir í eystri og lýsir í vestri, soleiðis skal koma menniskjusonarins verða” (Matt 24,27). Hav himmalvend eygu, tí at skjótt fara einglarnir at blása í lúðrarnar, og teir skulu savna øll tey saman, sum hava trúð á hin upprisna frelsaran. Tá sprettur lívið aftur úr moldini, og vit, sum máttu siga eitt síðsta farvæl yvir grøvina hjá einum, ið vit elskaðu, vit møtast aftur. Tað er einki, ið er sum henda gleðin – gleðin yvir at sleppa at møtast aftur – at møta okkara Harra og okkara systkin í Harranum. Møtast og skiljast er lívið her. Skiljast og møtast, tann vónin ber! Amen.

Sóu lærusveinarnir veruliga hin upprisna Jesus?

Nærum øll, ið granska Jesu uppreisn, viðurkenna, at tey fyrstu viðhaldsfólkini hjá Jesusi ikki einans vóru sannførd um, at Jesus reis upp frá deyðum, men at Hann eisini sýndi seg livandi fyri fleiri av teimum í ymiskum umstøðum. Harumframt eru granskarar næstan á einum máli viðvíkjandi tveimum fyrrverandi skeptikarum, nevniliga Jákup (Jesu bróðir) og Saul frá Tarsus (Paulus), sum gjørdust trúgvandi, tí at eisini teir vóru sannførdir um, at teir høvdu sæð hin upprisna Jesus.

Henda gamla kristna sannføringin kann stuðlast uppá fleiri mátar. Enntá teir mest kritisku granskararnir nú á døgum eru samdir í, at Paulus fekk til vegar vitnisburðin hjá teimum, ið trúðu, at tey høvdu sæð hin upprisna Jesus. Harumframt nevnir Paulus eina týdningarmikla frásøgn um Jesu framkomu í hini sjáldsama gomlu trúarjáttanini í 1 Kor 15,3-7, sum vanliga verður tíðarfest til 30’ini e.Kr. Paulus eftirkannaði eisini gjølla hetta tilfarið saman við øðrum ápostlum í Jerusalem (Gal 1,18 – 2,10). Paulus visti eisini, at hinir ápostlarnir prædikaðu tann sama uppreisnarboðskapin (1 Kor 15,10-15).

Tað, at hinir fyrstu lærusveinarnir vóru villigir til at líða meinsókn og enntá deyðan sum pínslaváttar, hin tóma grøvin, umvendingin hjá Jákupi og aðrar frásøgnir um Jesu uppreisn (serliga í Ápostlasøguni), er harafturat eisini við til at leggja dent á ápostólsku sannføringina um, at Jesus reis upp frá deyðum. Í stuttum var hin elsti kristni boðskapurin altso, at Jesus sýndi seg fyri Hansara viðhaldsfólki aftaná Hansara deyða.

Tann mest týðandi ábendingin fyri uppreisnini er, at teir fyrstu lærusveinarnir vóru fullkomiliga sannførdir um, at teir høvdu sæð hin upprisna Jesus. Orsøkin er greið. Nærum allir granskarar í dag viðurkenna tað søguliga tilfarið, sum vísir á, at Jesus doyði vegna krossfesting. So, um nakrir persónar (bæði einstaklingar og bólkar) veruliga sóðu Hann livandi aftaná, tá hevði hetta eisini verið tann greiðasta ábendingin, at Hann var risin upp frá deyðum. Eingin onnur próvgrund gevur eina slíka beinleiðis ábending til hesa hending. Tað er greitt, at hetta var tað, sum vitnini boðaðu.

Summir atfinnarar kunnu svara aftur, at sjálvt um teir fyrstu lærusveinarnir trúðu, at Jesus var risin upp, so kann eitt natúrligt hugsanarstøði kortini greiða frá teirra trúgv.

Atfinnarin er tó í einari stórari tvístøðu. Natúrlig ástøði eru blivin sett fram í øldir. Einki natúrligt ástøði megnar kortini at greiða frá tí viðurkenda søguliga tilfarinum. Teir flestu granskararnir í dag eru eisini varir við henda veikleikan.

Tað er greitt, at teir fyrstu lærusveinarnir boðaðu, at teir høvdu sæð hin upprisna Jesus. Men hvat hendir so, tá ið henda sannroynd ikki verður lýst út frá einum natúrligum ástøði? Jú, tá verðurJesu uppreisn tann besta frágreiðingin til søguliga tilfarið.

Alt próvtilfarið stuðlar sjónarmiðinum, sum sigur, at lærusveinarnir veruliga sóu hin upprisna Jesus. Tað finst einki haldgott próvtilfar, sum kann stuðla tí mótsætta. Vit standa sostatt eftir við fylgjandi niðurstøðu:

Tá ið allar orsøkirnar, sum stuðla sannføringini um, at Jesus veruliga sýndi seg fyri teimum fyrstu kristnu, vera settar upp ímóti veikleikunum hjá teimum natúralistisku ástøðunum, tá hava vit eisini eina góða grundgeving fyri niðurstøðuni, sum sigur, at Jesus veruliga reis upp frá deyðum.[1]

[1] Leystliga umsett frá: Habermas, Gary R. 2007. Does the Disciples’ Conviction That They Saw the Risen Jesus Establish the Truth of the Resurrection? Í: The Apologetics Study Bible. Nashville, Tennessee: Holman Bible Publishers, s. 1628.

Reis Jesus veruliga upp frá deyðum?

“Tí at eg læt tykkum fáa at vita fyrst og fremst, tað sum eg eisini havi tikið við, at Kristus doyði fyri syndir okkara samsvarandi við skriftirnar, og at hann varð grivin, og at hann stóð upp triðja dagin samsvarandi við skriftirnar, og at hann varð sæddur av Kefasi, og síðan av teimum tólv; og aftan á tað varð hann sæddur av meira enn fimm hundrað brøðrum í senn, – av teimum eru teir flestu á lívi enn, men nakrir eru sovnaðir burtur. Og aftan á tað varð hann sæddur av Jákupi, síðan av øllum ápostlunum” (1 Kor 15,3-7).

Heimspekingurin og søgufrøðingurin, Gary Habermas, viðger serliga Jesu uppreisn útfrá bíbliutekstinum omanfyri. Hansara arbeiðsháttur er merktur av, at hann tekur støði í tí, sum næstan øll lærd innan bíbliugransking eru á einum máli um, enntá tey mest kritisku, og síðani arbeiðir hann seg fram til ta mest sannlíku søguligu frágreiðingina til kristindómin. Habermas leggur dent á, at enntá flestu av teimum mest kritisku lærdu eru á einum máli um, hvør hevur skrivað ávísar Paulusar-tekstir í Nýggja Testamenti. Fyrra Korintbrævið er ein av hesum tekstunum. Hesi lærdu eru altso samd í, at Paulus er rithøvundur til 1 Kor, og at hetta brævið varð skrivað einaferð ímillum ár 50 – 60 e.Kr.

Viðvíkjandi orðunum hjá Paulusi í 3. ørindi um, at hann lat teir fáa at vita tað, sum hann eisini sjálvur hevði tikið við, leggur Habermas dent á, at hetta uttan iva sipar til fyrstu ápostólsku læruna millum ár 30 – 50 e.Kr. (Habermas 2009: 204). Semjan millum tey lærdu skyldast, at júst hesin teksturin kann tengjast at einari eldri siðvenju, har ið endamálið var at føra læruna víðari. Tað, sum Paulus sigur her, er sostatt eftir øllum at døma tengt at eini nógv eldri “trúarjáttan”. Tað er altso ikki sjálvur Paulus, ið setir hesi orðini saman. Hann ber tað víðari, sum hann sjálvur hevur tikið við.

Habermas fer so víðari og viðger kelduna til tað, sum Paulus sigur. Hann leggur dent á, at tað er mest sannlíkt at hugsa, at Paulus fekk hesa “trúarjáttanina” á hansara vitjan í Jerúsalem, har ið hann møtti Pæturi og Jákupi, Jesu bróðuri (Gal 1,15-18). Og í 1 Kor 15 eru tað eisini júst hesir ápostlarnir, sum verða nevndir við navni sum vitni til Jesu uppreisn. Sambært mest vanligu tíðarfestingini av umvendingini hjá Paulusi (millum 1 og 3 ár eftir Jesu krossfesting) kann ein eisini vera rímuliga vísur í, at Paulus fekk hetta tilfarið einaferð ímillum ár 34 og 36 e.Kr., tí at tað stendur jú í Gal 1,18 (sum semja eisini er um, at Paulus hevur skrivað), at Paulus eftir umvending sína ikki fór til Jerúsalems, fyrrenn trý ár vóru umliðin. Tað er altso nógv, ið bendir á, at orðingin hjá Paulusi endurspeglar sjálva kjarnuna í gleðiboðskapinum, sum Pætur og Jákup prædikaðu.

Júst hesum eru flestu av teimum mest kritisku lærdu eisini samd í. C. H. Dodd undirstrikar til dømis, at Paulus má hava fingið hesa grundleggjandi læruna í gleðiboðskapinum ikki seinni enn eini 7 ár eftir Jesu deyða, og at læran hjá Paulusi tess vegna kann tengjast at einari siðvenju, sum er sera tætt uppá sjálva kelduna (Dodd 1963: 16). Sambært Habermas eru altso flestu av teimum mest kritisku lærdu samd í, at Paulus fekk hetta tilfarið viðvíkjandi Jesu deyða og uppreisn frá Pæturi og Jákupi, meðan hann var í Jerúsalem umleið 6 ár eftir Jesu krossfesting (Habermas 2009: 207-208).

Henda “trúarjáttanin” kann síðani verða slóðað aftur til upprunaligu hendingina. Enntá víðgongd lærd, so sum Gerd Lüdemann, meta, at siðvenjan kann verða tíðarfest tey fyrstu 2-3 árini eftir Jesu deyða. Habermas undirstrikar, at uppreisnarboðskapurin tess vegna má hava verið ein partur av ápostólska boðskapinum alla tíðina, líka frá Jesu deyða og kirkjunnar føðing (ibid.: 212).

Niðurstøðan hjá Habermas er sostatt, at Paulus eftir øllum at døma fekk tilfarið, sum vit lesa í 1 Kor 15,3-7, frá Pæturi og Jákupi, tá ið hann var á vitjan í Jerúsalem ikki leingi eftir Jesu deyða. Fyri sjálvar ápostlarnar kann uppreisnarboðskapurin sjálvandi verða tíðarfestur enn fyrr. Lærd meta eisini, at orsøkin til henda boðskapin má skyldast tað, sum teir fyrstu lærusveinarnir sjálvir upplivdu. Teir vóru heilt sannførdir um, at teir høvdu sæð hin risna Jesus (ibid.: 214-215).

Eins og ápostlarnir kundi Paulus nú eisini við fullari vissu siga, at Jesus veruliga reis upp frá deyðum. Hvussu kundi hann tað? Jú, tí at hann hevði eisini møtt tí upprisna Jesusi (Áps 26,12-15).

At møta tí upprisna umbroytti ápostlarnar so nógv, at teir at enda eisini lótu lív vegna boðskapin. Hetta høvdu teir neyvan gjørt, um talan var um eina snildiliga samanpentaða lygn. Um hetta sigur Charles Colson, sum var ráðgevi hjá Nixon forseta og sum varð dømdur fyri leiklut sín í Watergate-gøluni:

"Eg veit, at uppreisnin veruliga hendi, og Watergate prógvaði tað fyri mær. Hvussu? Tí at 12 menn vitnaðu um, at teir høvdu sæð Jesus reistan upp frá teimum deyðu. Síðani boðaðu teir henda sannleikan í 40 ár, uttan at avnokta tað einaferð. Teir vóru allir bardir, píndir, steinaðir og koyrdir í fongsul. Teir høvdu ikki hildið hetta út, um talan ikki var um sannleikan. Watergate dróg inní 12 av teimum mest valdmiklu monnunum í heiminum, og teir megnaðu ikki at halda eina lygn í tríggjar vikur. Fortelur tú mær, at 12 ápostlar megnaðu at halda eina lygn í 40 ár? Heilt ógjørligt!" (Charles Colson, egin týðing).

Í bókini “The reason for God” sigur Timothy Keller:

“Um Jesus reis upp frá deyðum, tá mást tú eisini góðtaka alt tað, sum hann segði; um hann ikki reis upp, hví tá stúra fyri nøkrum, sum hann segði? Hitt avgerandi málið er ikki, um tú dámar hansara læru ella ikki, men um hann reis upp frá teimum deyðu ella ikki” (Keller 2008: 202).

Niðurstøðan hjá Paulusi er: “Men nú er Kristus risin upp frá deyðum sum frumgróðurin av teimum, sum sovnað eru burtur” (1 Kor 15,20).

Josh McDowell sigur soleiðis:

“Tá ið eg varð møttur við hesi ørgrynnu av próvtilfari fyri Jesu uppreisn, mátti eg stilla tann logiska spurningin: 'Hvønn mun ger alt hetta próvtilfarið fyri meg? Hvønn mun ger tað, um eg trúgvi, at Jesus reis upp, og at hann doyði á krossinum fyri mínar syndir?' Tað besta svarið finna vit í nøkrum, sum Jesus segði við ein mann, ið ivaðist, nevniliga Tummas. Jesus segði við hann: 'Eg eri vegurin og sannleikin og lívið. Eingin kemur til faðirin uttan við mær'" (Jóh 14,6).

Síðani Jesus veruliga er risin upp frá deyðum, tá mugu vit sostatt eisini taka hansara orð í álvara: “Eg eri vegurin og sannleikin og lívið. Eingin kemur til faðirin uttan við mær.”

Bókmentir

Dodd, C. H. 1963. The Apostolic Preaching and Its Developments. London: Hodder and Stoughton.

Habermas, Gary. 2009. Tracing Jesus´ Resurrection to Its Earliest Eyewitness Accounts. Í: God Is Great, God Is Good. William Lane Craig og Chad Meister (red.). Downers Grove, IL: InterVarsity Press.

Keller, Timothy. 2008. The reason for God. New York: Penguin Group.

Alnótin

Charles Colson (sitat): http://www.thepoachedegg.net/the-poached-egg/2011/10/chuck-colson-on-the-resurrection-of-jesus.html

Josh McDowell (sitat): http://www.bible.ca/d-resurrection-evidence-Josh-McDowell.htm

N. T. Wright og Jesu uppreisn

N. T. Wright vísir á ymisk áhugaverd viðurskifti, sum eru við til at undirstrika, at Jesu uppreisn veruliga er farin fram (Wright 2007: 195-211). Hann leggur millum annað dent á, at tað er løgið, at øll tey fyrstu kristnu trúðu á eina likamliga uppreisn í framtíðini, sjálvt um tey flestu komu frá einum heidnum umhvørvi, har slík trúgv varð roknað fyri tað reina tvætl. Nú á døgum siga nógv, at fólk trúðu á slíkt fyrr, tí at tey vóru so óupplýst, men at ein sjálvandi veit betur nú. Hetta er tó ikki so. C. S. Lewis lýsir hetta nokk so væl. Hann sigur, at orsøkin til, at Jósef var so bangin, tá ið hann fekk at vita, at Maria var við barn, var ikki, at hann ikki visti, hvaðani børn koma, men tvørturímóti júst tí hann visti tað. Tað er tað sama við Jesu uppreisn. Fólk høvdu trupult við at trúgva kristna boðskapinum, tí at tey vistu fullvæl, at deyð fólk verða verandi deyð.

Ymisk frávik

Tað er sera áhugavert, at í fornum kristindómi kunnu síggjast ymisk frávik frá almennu jødisku uppreisnartrúnni:

1. Heldur enn at uppreisnin skuldi henda fyri alt Guds fólk við tíðarinnar enda, søgdu tey fyrstu kristnu nú, at ein persónur longu hevði upplivað uppreisnina. Eftir øllum at døma trúðu jødar ikki, at ein persónur skuldi rísa upp áðrenn øll hini. Øll tey fyrstu kristnu trúðu tó hesum.

2. Tey fyrstu kristnu trúðu, at uppreisnin hevur við sær eina likamliga umbroyting. Jødarnir, sum trúðu á uppreisn frá deyðum, tykjast at deila seg í tveir bólkar. Summi søgdu, at uppreisnin elvir til, at ein fær eitt nýtt likam, sum er líkt hinum fyrra. Onnur søgdu, at tað verður eitt upplýst likam, sum skínur eins og stjørnurnar. Tey fyrstu kristnu søgdu hvørki av hesum. Tey tosaðu um eitt nýtt og óforgongiligt likam, sum hevur dýrd og styrki og sum tess vegna ikki kann kenna til pínu, líðing og deyða (sí 1 Kor 15,40-44). Henda lýsingin av uppreisnini er heilt nýggj og ikki kend í jødadóminum.

3. Tey fyrstu kristnu trúðu, at Messias var risin upp frá deyðum. Hetta var als ikki nakað, sum jødarnir tá á døgum kundu góðtaka, tí teir trúðu ikki, at Messias nakrantíð skuldi verða dripin.

4. Hjá teimum fyrstu kristnu síggja vit eisini, at “uppreisnin” ikki bert er ein av mongum lærugreinum, men sjálvur miðdepilin. Í jødadóminum var uppreisnin týdningarmikil, men tó ikki so týdningarmikil. Hjá teimum kristnu var uppreisnin tann avgerandi miðdepilin. Pætur leggur eisini dent á júst hetta:

"Lovaður veri Gud og faðir várs Harra Jesu Krists, sum eftir miklu miskunn síni hevur endurføtt okkum til livandi vónar fyri uppreisn Jesu Krists frá deyðum..." (1 Pæt 1,3).

Fyri Pætur og hini fyrstu kristnu er tann livandi vónin altso knýtt at Jesu uppreisn frá deyðum. Niðurstøðan má tískil vera, at okkurt serligt má vera hent á teirra døgum, sum flutti “uppreisnina” frá útjaðaranum til sjálva kjarnuna í lívinum hjá teimum kristnu.

5. Vit síggja eisini, at tey fyrstu kristnu ikki tosaðu so nógv um, hvat fór at henda eftir deyðan. Í jødadóminum funnust ymiskar áskoðanir hesum viðvíkjandi, og innan heiðindómin funnust eisini sera nógvar. Hjá hinum fyrstu kristnu fanst tó bara ein áskoðan, nevniliga sjálv uppreisnin. Tey vóru ósamd um mangt. Enntá Paulus og Pætur vóru ósamdir um sumt, men tá ið tað kom til sjálva uppreisnina og tað, sum viðvíkur henni, vóru tey kristnu tó á einum máli. Alt hetta leiðir søgufrøðingar til at seta tann brennandi spurningin: Hví høvdu øll tey fyrstu kristnu, sum vit kenna til, hesa nýggju áskoðanina viðvíkjandi uppreisnini? Hvussu ber tað til, at tey øll vóru so samd um júst hetta?

Av tí at trúgvin á Jesu uppreisn er so umfatandi, og av tí at tey fyrstu kristnu eru so samd viðvíkjandi hesum, verða vit eisini noydd til at siga, at okkurt heilt serligt má vera hent líka frá fyrstan tíð av, sum hevur myndað og litað alla ta fyrstu kristnu rørsluna.

Eyðkenni í evangeliunum

Sambært N. T. Wright vóru trý av evangeliunum eftir øllum at døma skrivað síðst í 50´unum og fyrst í 60´unum. Hesi vóru Matteus, Markus og Lukas. Evangeliið eftir Jóhannes varð skrivað uml. ár 80–85. Hóast tað gingu fleiri ár, áðrenn evangeliini vórðu skrivað niður, hava uppreisnarfrásagnirnar í øllum evangeliunum nøkur ávís eyðkenni, sum benda á, at tey øll hava sítt støði í einum nógv eldri munnligum siði. Her fari eg at viðgera tvey slík eyðkenni.

Fyrra eyðkenni: Jesus í uppreisnarfrásøgnini

Summi siga, at frásagnirnar um, tá ið Jesus etur stoktan fisk, ella tá ið hann biður Tummas nema við seg, skyldast, at fólk síðst í fyrstu øld vóru farin at trúgva, at Jesus veruliga ikki var eitt menniskja. Tí halda nógv eisini, at Lukas og Jóhannes mugu hava funnið uppá hesar søgurnar fyri at undirstrika, at Jesus veruliga var eitt menniskja. Trupulleikin við hesum ástøði er tó, at hesar somu frásagnirnar siga frá, at Jesus til dømis gekk ígjøgnum læstar dyr, at hann brádliga kundi sýna seg fyri ápostlunum, at hann eins brádliga kundi hvørva, og at hann at enda varð lyftur upp til himmals. Tað er eyðsæð, at um ein ætlaði sær at finna uppá eina søgu síðst í fyrstu øld, sum skuldi fáa fólk til at trúgva, at Jesus var eitt veruligt menniskja, so hevði ein ikki lýst Jesus sum ein, ið gekk ígjøgnum læstar dyr ella varð lyftur upp til himmals.

Um tú harafturímóti var ein jødi í fyrstu øld, sum ætlaði tær at finna uppá eina søgu um, hvussu Jesus reis upp frá deyðum, so hevði tann høgligasta bíbilska keldan hjá tær óivað verið Dán 12, sum var ein av stóru frásøgnunum um uppreisn í jødadómi tá á døgum. Dán 12 sigur til dømis frá, hvussu hinir vitru skulu lýsa sum ljómi himnahválvsins. Hetta endurgevur Jesus eisini sjálvur í Matt 13,43: “Tá skulu hini rættvísu skína eins og sólin í ríki faðirs teirra…” Men tað sera áhugaverda er, at eingin av uppreisnarfrásagnunum sigur, at Jesus skein sum sólin. Lýsingin av Jesusi í uppreisnarfrásøgnini er altso sera áhugaverd, tí at hon er ikki soleiðis, sum ein hevði væntað. Tað finst eingin slík lýsing av nøkrum persóni í jødisku frásagnunum tá á døgum. Og tó, so eru Matteus, Lukas og Jóhannes á einum máli hesum viðvíkjandi. (Evangeliið eftir Markus er ov stutt til, at ein kann siga nakað um, hvat hann hevði sagt hesum viðvíkjandi.) Eitthvørt sera løgið má altso vera hent. Tað tykist sum um evangelistarnir royna at siga við okkum: “Eg veit, at tað virkar ótrúligt, men hetta er veruliga tað, sum hendi”. Eitthvørt sera óvanligt er hent, sum hevur sett síni spor í frásagnirnar. Hetta er ikki nakað, sum fólk bara uttan víðari høvdu megnað at funnið uppá. Ein og hvør, sum hevði ætlannir um at finna uppá eina frásøgn um uppreisnina, hevði gjørt Jesus lættari at kenna aftur (ibid.: 195-211).

Seinna eyðkenni: Leikluturin hjá kvinnunum

Á Jesu døgum góðtóku jødiskir dómstólar ikki vitnisburðin hjá kvinnum. Tað er sostatt sera áhugavert, at Matteus, Markus, Lukas og Jóhannes nevniliga siga, at Maria Magdalena og hinar kvinnurnar vóru høvuðsvitni til Jesu uppreisn. Um rithøvundarnir til evangeliini bert funnu uppá frásagnirnar um Jesu uppreisn, tá høvdu teir als ikki sagt, at kvinnur vóru høvuðsvitnir (Wright 2003: 607-608). N. T. Wright sigur soleiðis:

"Hetta er gullstøv fyri okkum søgufrøðingar. Tey fyrstu kristnu høvdu als ikki bara funnið uppá slíkt. Frásagnirnar - um kvinnurnar, sum finna ta tómu grøvina og sum síðani hitta tann upprisna Jesus - mugu síggjast sum søguliga eftirfarandi" (Wright 2007: 207, egin týðing).
Mest sannlíka frágreiðingin

Frágreiðingin til upprunan hjá kristindóminum og uppreisnarfrásagnirnar má vera, at tey fyrstu kristnu veruliga trúðu, at Jesus reis likamliga upp frá deyðum. Tað finst einki prógv um, at nakar av teimum fyrstu kristnu trúði nøkrum øðrum. Men hvussu kann ein so greiða frá hesi einastandandi hending og tí sannroynd, at kristindómur brádliga verður til, og at hann myndar seg júst á henda sermerkta háttin og sigur frá júst hesum sermerktu hendingunum? Um hetta sigur N. T. Wright:

"Tá ið eg leiti eftir eini søguligari frágreiðing, havi eg funnið útav tveimum ítøkiligum sannroyndum: (1) Tann grøvin, sum var kend sum Jesu grøv, má hava verið tóm. (2) Jesus má hava sýnt seg eftir uppreisn sína. Hesi bæði mugu vera hend. Hví? Tí um Jesu grøv einans var tóm, og hann ikki hevði sýnt seg, tá hevði mest sannlíka frágreiðingin hjá øllum verið, at gravtjóvar høvdu tikið líkið" (ibid.: 210, egin týðing).
Niðurstøðan hjá N. T. Wright

Áðrenn Jesus hevði opinberað seg, er tað fyrsta, sum Maria sigur viðvíkjandi tómu grøvini: “Teir hava tikið Harran úr grøvini, og vit vita ikki, hvar teir hava lagt hann” (Jóh 20,2). Vit høvdu óivað øll hugsað nakað tað sama, um vit sóu, at grøvin hjá onkrum av okkara kæru var tóm. Fyrsti tankin hevði neyvan verið: “Grøvin er tóm, tí at hann/hon er risin upp.” Tey fyrstu kristnu høvdu óivað ongantíð nevnt uppreisn yvirhøvur, um talan einans var um eina tóma grøv. Orsøkin til uppreisnarboðskapin kann heldur ikki vera, at allir lærusveinarnir vóru fyri eini ella aðrari hending, har teir allir hildu, at teir møttu sjálvum Jesusi, men sum tó vísti seg at vera óverulig. Teir vistu væl, at Jesus var deyður, og teir vistu, at hetta ikki bert var ein sjón. Um tað, sum hendi, einans var ein sjón, tá høvdu teir eisini lættliga funnið útav, at hetta var so. Tað einasta, ið teir tá høvdu skula gjørt, hevði verið at hugt inn í grøvina, tí at tá var Jesus jú heldur ikki risin upp (ibid.: 195-211).

Niðurstøðan hjá N. T. Wright er:

"Sum søgufrøðingar mugu vit siga, at grøvin má veruliga hava verið tóm, og Jesus má hava verðið sæddur... Hvussu lýsi eg sum søgufrøðingur hesar báðar sannroyndirnar: Tómu grøvina og at Jesus varð sæddur? Mest sannlíka frágreiðingin er, at Jesus veruliga reis upp frá deyðum, og at lærusveinarnir veruliga hittu hann" (ibid.: 212, egin týðing).
Bókmentir

Wright, N. T. 2003. The resurrection of the Son of God. Christian Origins and the Question of God. London: Society for Promoting Christian Knowledge.

Wright, N. T. 2007. What Evidence Is There for the Resurrection of Christ? Í: There Is a God – How the World´s Most Notorious Atheist Changed His Mind. Eftir Antony Flew. New York: HarperCollins Puplishers.

Hvorfor døde Jesus?

maxresdefault

Under 2. Verdenskrig blev den unge britiske officer, Ernest Gordon, taget til fange af japanere. Hver dag blev han sat til at arbejde sammen med tusindvis af andre fanger. De skulle bygge en jernbanelinje tværs gennem junglen. De japanske vagter talte omhyggeligt redskaberne hver aften. Men én aften råbte vagten, at der manglede en skovl. Vagten gik frem og tilbage mellem fangerne og spurgte, hvem der havde stjålet skovlen. Da ingen tilstod, råbte han: ”I skal alle dø!” og løftede derefter sin riffel og skød en af fangerne. Så trådte en soldat frem og sagde: ”Det var mig.” Vagten overfaldt ham og tævede fangen indtil han døde. Da vagten var færdig med at tæve fangen, samlede de andre fanger deres kammerats lig op og gik tilbage til lejren. Om aftenen, da redskaberne blev talt op igen, opdagede de, at der var sket en fejl. Der manglede ingen skovl.

”Større kærlighed har ingen end den at sætte sit liv til for sine venner” (Joh 15,13).

Ligesom denne fange ofrede sit liv for at redde sine venner, således fortæller Bibelen os også, at Jesus ofrede sit liv på korset for at redde os. Det primære symbol på kristendommen har derfor altid været korset. Budskabet om Jesu død for vores synder er helt centralt for evangeliet.

Problemet

For at forstå hvorfor Jesus måtte dø, må vi først stilles over for realiteten af vores eget problem. Og ofte er vores største problem, at vi ikke er klare over, at vi har et problem. Det er ligesom med en person, der har en dødelig sygdom uden at vide det. I det kristne budskab gøres vi opmærksomme på alvoren af vores egen diagnose. Derefter henvises vi til den eneste læge, der kan helbrede os. Vi er patienterne. Vores sygdom er synden. Og vores læge er Jesus. Ligesom en person ikke tror, at han har brug for en læge, indtil han gøres opmærksom på, at han er syg, således tror mennesker heller ikke, at de har brug for en frelser, indtil de gøres opmærksomme på, at de er syndere. Ifølge Bibelen er synden altså vores problem.

I Rom 3,23 siger Paulus: “For alle har syndet og har mistet herligheden fra Gud.” Ifølge Bibelen er alle mennesker altså syndere. Men hvad er årsagen til dette? Bibelen fortæller os, at synden er et resultat af vores eget oprør imod Gud. Dette kan vi også læse om på Bibelens første sider, hvor vi hører om Adam og Eva, og hvordan de er ulydige imod Gud. Med deres fald kom synden ind i verden. Paulus siger: ”Fordi døden kom ved et menneske, er også de dødes opstandelse kommet ved et menneske. For ligesom alle dør med Adam, skal også alle gøres levende med Kristus” (1 Kor 15,21-22). Dette vers stiller både diagnosen og henviser til lægen.

Synden er altså problemet, og ”syndens løn er død” (Rom 6,23). Den eneste, som kan redde os fra synden og døden, er Jesus. I bogen ”The Cross of Christ” siger John Stott, at stedfortrædelse ligger i hjertet af det kristne budskab:

Syndens essens er, at vi mennesker stiller os i Guds sted, mens frelsens essens er, at Gud stiller sig i vores sted. Vi stiller os, hvor kun Gud fortjener at være; Gud stiller sig, hvor vi fortjener at være.
Løsningen

Vi har altså en stedfortrædende Gud, som er villig til at ofre det dyrebareste, som han har, for at frelse os: ”For således elskede Gud verden, at han gav sin enbårne søn, for at enhver, som tror på ham, ikke skal fortabes, men have evigt liv” (Joh 3,16). Den stedfortrædende Gud lader vores straf ramme sig selv for at frelse os fra døden og til det evige liv.

Den værste del af Jesu lidelse på korset var den åndelige pine, som han led, når han blev afskåret fra sin Fader for vores skyld. Dette var Jesu største lidelse og hans største frygt. Men for at fuldbyrde det, som han kom for at gøre, måtte han også igennem gudsforladtheden. Derfor hører vi også om hans lidelse i Getsemane, hvor han beder til sin Fader: ”Tag dette bæger fra mig. Dog, ikke hvad jeg vil, men hvad du vil” (Mark 14,36). Jesus var grebet af forfærdelse og angst, fordi han vidste, at han skulle opleve gudsforladtheden på korset. Og når han hænger på korset, hører vi ham derfor råbe: ”Min Gud, min Gud! Hvorfor har du forladt mig?” (Matt 27,46). Jesus kom for at frelse os tilbage til det Guds nærvær, som vi mistede i syndefaldet. Men for at frelse os tilbage til Guds nærvær må Jesus derfor selv udstå den frygtelige gudsforladthed.

Jesus døde ikke bare for syndere. Han døde i stedet for dem. Han er dermed ansvarliggjort for hele verdens synder og således også skyldig i Guds øjne. Det er mod ham at hele Guds vrede retter sig. Og det er også derfor, at han i Getsemane have siger: ”Tag dette bæger fra mig.” Selvom han er grebet af forfærdelse og angst, er han dog villig til at stille sig i vores sted og tømme det bæger, som vi skulle have tømt – bægeret, som er fyldt med Guds retfærdige vrede over alle menneskers synder.

Resultatet

Paulus siger, at gennem Kristi død “er vi blevet gjort retfærdige” (Rom 5,1). Hvad vil det sige, at blive gjort retfærdig? En illustration kan måske hjælpe os til at forstå, hvad retfærdiggørelse betyder:

To mennesker fulgtes ad op igennem skoletiden og universitetet og udviklede et nært venskab. Men som tiden gik mistede de dog forbindelsen med hinanden. Den ene fortsatte studierne og blev dommer, og den anden blev kriminel. En dag kom den kriminelle for dommeren. Han havde begået en forbrydelse. Dommeren genkendte sin gamle ven og stod nu over for et dilemma. Han var dommer og var derfor nødt til at være retfærdig; han kunne ikke bare lade sin ven gå. På den anden side ønskede han heller ikke at straffe sin ven, fordi han elskede ham jo. Han fortalte så sin ven, at han ville idømme ham den bøde, som var den rette straf for anklagen. Det er retfærdighed. Men så gik han ned fra dommersædet og signerede en check på bødens størrelse. Han gav den til sin ven og sagde, at han ville betale straffen for ham. Det er kærlighed. I sin retfærdighed dømmer Gud os, fordi vi er skyldige, men derefter kommer han selv i sin kærlighed ned til os i skikkelse af sin søn og betaler straffen for os. På korset opfylder Gud både sin retfærdighed og sin kærlighed ved det, at han straffer vores synder ved at tage straffen på sig selv.

Resultatet af synden var et ødelagt forhold til Gud. Resultatet af korset er muligheden for at genoprette det ødelagde forhold. Hvorfor døde Jesus? Han døde, fordi Gud er en frelsende Gud, som vil gøre forholdet mellem os og ham godt igen. Og den eneste måde han kunne gøre det på var ved at træde ind i vores sted ved sin søn. Således har Gud gjort det muligt for os at få genoprettet vores forhold til ham.

En dag vil vi være hos Gud i Himmelen. Der vil vi være fri fra syndens straf, syndens magt, syndens besmittelse og syndens adskillelse. Synden vil faktisk slet ikke eksistere der. Det er, hvad Gud har gjort muligt gennem sin søns stedfortrædende død på korset. Gud elsker os og længes efter at have et forhold til os, ligesom en menneskelig fader længes efter at have et forhold til sine børn.

Det kristne håb er funderet i Jesus Kristus, som er det ultimative offer for verdens synd. På Golgata hører vi ham råbe: ”Det er fuldbragt!” (Joh 19,30). Jesus står således for en fuldbragt offergerning for hele verdens synd. Gennem hans død på korset er vejen hjem til Guds nærvær igen åben for os. Og dette er egentlig årsagen til, at Jesus døde. Han døde for dig og for mig for at bringe os tilbage til det sted, som vi oprindelig blev skabt til, nemlig Guds nærvær. Amen.

Jesu uppreisn

“Í veruleikanum er tað næstan ógjørligt hjá søgufrøðingum at greiða frá upprunanum hjá kristindóminum uttan uppreisnina. Øll vita, at kristindómur bleiv til mitt í fyrstu øld e.Kr., men hetta ber ein eyðsýndan spurning upp á mál: hví gjørdist hann til? Hvør var orsøkin til, at henda rørslan byrjaði? Enntá skeptiskir serfrøðingar í Nýggja Testamenti viðurkenna, at upprunin hjá kristnu trúnni er tengdur at teimum fyrstu lærusveinunum og teirra trúgv uppá, at Gud hevði reist Jesus upp frá teimum deyðu. Í roynd og veru knýttu teir næstan alt til júst hesa trúnna.” -William Lane Craig

Opna teg!

Les Mark 7,31-37

 

Effata! (Mark 7,34).

Tað finnast aramæisk orð ymsa staðni í evangeliunum, sum eru varðveitt soleiðis, sum tey upprunaliga ljóðaðu frá Jesu munni. Hetta eru orð, sum hava brent seg fast í minnið hjá lærusveinunum. Hesi orðini vóru so sigandi og so full av innihaldi, at tey eisini vórðu nevnd, tá ið frásøgnirnar blivu endurgivnar á grikskum. Tað er ikki torført at skilja, hví Markus – sum var tolkur hjá Pæturi – tók orðið “Effata” við, tá ið hann umsetti slíkar frásøgnir sum hana um hin deyva mannin. Hetta orðið hevði ein serligan týdning, sum ikki var so lættur at endurgeva á grikskum. Hetta sama var eisini galdandi viðvíkjandi orðinum Abba í “Abba faðir!” og Amen í “Amen sigi eg tykkum” (sum í okkara Bíbliu er umsett til “sanniliga sigi eg tykkum”). Hvørja merking hevði hetta Effata?

Tey komu til Jesus við einum sjúkum manni, ein, sum var deyvur og næstan stummur. Jesus gjørdi, sum man ofta gjørdi á teirri døgum, tá ið man royndi at lekja sjúkdómar. Hann nam við tað staðið á likaminum, har ið sjúkan var, og gjørdi tað vátt við spýtti. Kanska gjørdi hann hetta fyri at vísa hinum deyva, at hann ætlaði sær at hjálpa honum. Men hann brúkti tó ikki gandaráð ella trábøn, líkasum nógvir lækanar gjørdu á teirri døgum. Harafturímóti brúkti hann einans eitt orð, eitt orð, sum var fult av mátti, eitt skaparorð við Guds egna almátti innan í sær.

Líkasum við so nógvum av Guds orðum, var hetta eisini eitt orð, sum hevði ein djúpari týdning. Fyrst og fremst merkti tað: Opna teg, tú muður, sum er afturlatin. Rør teg, tú tunga, sum er avlamin, og lat orðini streyma fram, sum tú nú heldur aftur. Men aftanfyri lá eisini týdningurin: Opna teg, tú menniskja, fyri Guds kraft. Opna teg, tú mannahjarta, so tú kanst taka ímóti gávuni frá Gudi. Nú er Guds ríki nær. Hetta er tín vitjunnartíð. Opna teg og tak ímóti.

Lærusveinarnir skiltu tað. Hjá profetunum høvdu teir lisið, at oyruni hjá teimum deyvu skuldu opna seg í frelsunnar tíð, tá ið Gud skuldi taka sær av sínum fólki. Teir skiltu, at hetta var eitt tekin og ein vitnisburður. Teir skuldu sjálvir opna seg og taka ímóti tí, sum ongatíð áður hevði verið boðið nakrari menniskju á hesi jørð.

Og tað er hin sama áminningin, sum síðani er farin út til øll fólkasløg, og sum av nýggjum eisini ljóðar til okkum í dag: Effata!

 

Bøn

So vil eg opna mítt hjarta og alla mína veru fyri tær, Harri Jesus. Men tá má eg eisini biðja um tína hjálp. Tað er jú tú, sum opnar. Sig títt máttuga Effata til mína sál. Gev mínum hjarta boð um at opna seg heilt innast í teimum mest loyndarfullu krókunum fyri at taka ímóti tær og tíni dýrd. Gev mínum tungubondum boð um at loysa seg, so at eg kann lova tær og tala góð orð til menniskju, orð, sum føra við sær hita, lekidóm og vælsignilsi. Gev allari míni veru boð um at opna seg, so at hon kann taka ímóti fyri einki, geva fyri einki, ríkt og í yvirflóð, soleiðis, sum tú vilt tað. Amen.

(Umsett frá: Giertz, Bo. 1979. At leve med Kristus. Fredericia: Lohses Forlag, s. 165-166).