Opna teg!

Les Mark 7,31-37

 

Effata! (Mark 7,34).

Tað finnast aramæisk orð ymsa staðni í evangeliunum, sum eru varðveitt soleiðis, sum tey upprunaliga ljóðaðu frá Jesu munni. Hetta eru orð, sum hava brent seg fast í minnið hjá lærusveinunum. Hesi orðini vóru so sigandi og so full av innihaldi, at tey eisini vórðu nevnd, tá ið frásøgnirnar blivu endurgivnar á grikskum. Tað er ikki torført at skilja, hví Markus – sum var tolkur hjá Pæturi – tók orðið “Effata” við, tá ið hann umsetti slíkar frásøgnir sum hana um hin deyva mannin. Hetta orðið hevði ein serligan týdning, sum ikki var so lættur at endurgeva á grikskum. Hetta sama var eisini galdandi viðvíkjandi orðinum Abba í “Abba faðir!” og Amen í “Amen sigi eg tykkum” (sum í okkara Bíbliu er umsett til “sanniliga sigi eg tykkum”). Hvørja merking hevði hetta Effata?

Tey komu til Jesus við einum sjúkum manni, ein, sum var deyvur og næstan stummur. Jesus gjørdi, sum man ofta gjørdi á teirri døgum, tá ið man royndi at lekja sjúkdómar. Hann nam við tað staðið á likaminum, har ið sjúkan var, og gjørdi tað vátt við spýtti. Kanska gjørdi hann hetta fyri at vísa hinum deyva, at hann ætlaði sær at hjálpa honum. Men hann brúkti tó ikki gandaráð ella trábøn, líkasum nógvir lækanar gjørdu á teirri døgum. Harafturímóti brúkti hann einans eitt orð, eitt orð, sum var fult av mátti, eitt skaparorð við Guds egna almátti innan í sær.

Líkasum við so nógvum av Guds orðum, var hetta eisini eitt orð, sum hevði ein djúpari týdning. Fyrst og fremst merkti tað: Opna teg, tú muður, sum er afturlatin. Rør teg, tú tunga, sum er avlamin, og lat orðini streyma fram, sum tú nú heldur aftur. Men aftanfyri lá eisini týdningurin: Opna teg, tú menniskja, fyri Guds kraft. Opna teg, tú mannahjarta, so tú kanst taka ímóti gávuni frá Gudi. Nú er Guds ríki nær. Hetta er tín vitjunnartíð. Opna teg og tak ímóti.

Lærusveinarnir skiltu tað. Hjá profetunum høvdu teir lisið, at oyruni hjá teimum deyvu skuldu opna seg í frelsunnar tíð, tá ið Gud skuldi taka sær av sínum fólki. Teir skiltu, at hetta var eitt tekin og ein vitnisburður. Teir skuldu sjálvir opna seg og taka ímóti tí, sum ongatíð áður hevði verið boðið nakrari menniskju á hesi jørð.

Og tað er hin sama áminningin, sum síðani er farin út til øll fólkasløg, og sum av nýggjum eisini ljóðar til okkum í dag: Effata!

 

Bøn

So vil eg opna mítt hjarta og alla mína veru fyri tær, Harri Jesus. Men tá má eg eisini biðja um tína hjálp. Tað er jú tú, sum opnar. Sig títt máttuga Effata til mína sál. Gev mínum hjarta boð um at opna seg heilt innast í teimum mest loyndarfullu krókunum fyri at taka ímóti tær og tíni dýrd. Gev mínum tungubondum boð um at loysa seg, so at eg kann lova tær og tala góð orð til menniskju, orð, sum føra við sær hita, lekidóm og vælsignilsi. Gev allari míni veru boð um at opna seg, so at hon kann taka ímóti fyri einki, geva fyri einki, ríkt og í yvirflóð, soleiðis, sum tú vilt tað. Amen.

(Umsett frá: Giertz, Bo. 1979. At leve med Kristus. Fredericia: Lohses Forlag, s. 165-166).

Reis Jesus veruliga upp frá deyðum?

resurrection-1

“Tí at eg læt tykkum fáa at vita fyrst og fremst, tað sum eg eisini havi tikið við, at Kristus doyði fyri syndir okkara samsvarandi við skriftirnar, og at hann varð grivin, og at hann stóð upp triðja dagin samsvarandi við skriftirnar, og at hann varð sæddur av Kefasi, og síðan av teimum tólv; og aftan á tað varð hann sæddur av meira enn fimm hundrað brøðrum í senn, – av teimum eru teir flestu á lívi enn, men nakrir eru sovnaðir burtur. Og aftan á tað varð hann sæddur av Jákupi, síðan av øllum ápostlunum” (1 Kor 15,3-7).

Heimspekingurin og søgufrøðingurin, Gary Habermas, viðger serliga Jesu uppreisn útfrá bíbliutekstinum omanfyri. Hansara arbeiðsháttur er merktur av, at hann tekur støði í tí, sum næstan øll lærd innan bíbliugransking eru á einum máli um, enntá tey mest kritisku, og síðani arbeiðir hann seg fram til ta mest sannlíku søguligu frágreiðingina til kristindómin. Habermas leggur dent á, at enntá flestu av teimum mest kritisku lærdu eru á einum máli um, hvør hevur skrivað ávísar Paulusar-tekstir í Nýggja Testamenti. Fyrra Korintbrævið er ein av hesum tekstunum. Hesi lærdu eru altso samd í, at Paulus er rithøvundur til 1 Kor, og at hetta brævið varð skrivað einaferð ímillum ár 50 – 60 e.Kr.

Viðvíkjandi orðunum hjá Paulusi í 3. ørindi um, at hann lat teir fáa at vita tað, sum hann eisini sjálvur hevði tikið við, leggur Habermas dent á, at hetta uttan iva sipar til fyrstu ápostólsku læruna millum ár 30 – 50 e.Kr. (Craig 2009: 204). Semjan millum tey lærdu skyldast, at júst hesin teksturin kann tengjast at einari eldri siðvenju, har ið endamálið var at føra læruna víðari. Tað, sum Paulus sigur her, er sostatt eftir øllum at døma tengt at eini nógv eldri “trúarjáttan”. Tað er altso ikki sjálvur Paulus, ið setir hesi orðini saman. Hann ber tað víðari, sum hann sjálvur hevur tikið við.

Habermas fer so víðari og viðger kelduna til tað, sum Paulus sigur. Hann leggur dent á, at tað er mest sannlíkt at hugsa, at Paulus fekk hesa “trúarjáttanina” á hansara vitjan í Jerúsalem, har ið hann møtti Pæturi og Jákupi, Jesu bróðuri (Gal 1,15-18). Og í 1 Kor 15 eru tað eisini júst hesir ápostlarnir, sum verða nevndir við navni sum vitni til Jesu uppreisn. Sambært mest vanligu tíðarfestingini av umvendingini hjá Paulusi (millum 1 og 3 ár eftir Jesu krossfesting) kann ein eisini vera rímuliga vísur í, at Paulus fekk hetta tilfarið einaferð ímillum ár 34 og 36 e.Kr., tí at tað stendur jú í Gal 1,18 (sum semja eisini er um, at Paulus hevur skrivað), at Paulus eftir umvending sína ikki fór til Jerúsalems, fyrrenn trý ár vóru umliðin. Tað er altso nógv, ið bendir á, at orðingin hjá Paulusi endurspeglar sjálva kjarnuna í gleðiboðskapinum, sum Pætur og Jákup prædikaðu.

Júst hesum eru flestu av teimum mest kritisku lærdu eisini samd í. C. H. Dodd undirstrikar til dømis, at Paulus má hava fingið hesa grundleggjandi læruna í gleðiboðskapinum ikki seinni enn eini 7 ár eftir Jesu deyða, og at læran hjá Paulusi tess vegna kann tengjast at einari siðvenju, sum er sera tætt uppá sjálva kelduna. Sambært Habermas eru altso flestu av teimum mest kritisku lærdu samd í, at Paulus fekk hetta tilfarið viðvíkjandi Jesu deyða og uppreisn frá Pæturi og Jákupi, meðan hann var í Jerúsalem umleið 6 ár eftir Jesu krossfesting (ibid.: 207-208).

Henda “trúarjáttanin” kann síðani verða slóðað aftur til upprunaligu hendingina. Enntá víðgongd lærd, so sum Gerd Lüdemann, meta, at siðvenjan kann verða tíðarfest tey fyrstu 2-3 árini eftir Jesu deyða. Habermas undirstrikar, at uppreisnarboðskapurin tess vegna má hava verið ein partur av ápostólska boðskapinum alla tíðina, líka frá Jesu deyða og kirkjunnar føðing (ibid.: 212).

Niðurstøðan hjá Habermas er sostatt, at Paulus eftir øllum at døma fekk tilfarið, sum vit lesa í 1 Kor 15,3-7, frá Pæturi og Jákupi, tá ið hann var á vitjan í Jerúsalem ikki leingi eftir Jesu deyða. Fyri sjálvar ápostlarnar kann uppreisnarboðskapurin sjálvandi verða tíðarfestur enn fyrr. Lærd meta eisini, at orsøkin til henda boðskapin má skyldast tað, sum teir fyrstu lærusveinarnir sjálvir upplivdu. Teir vóru heilt sannførdir um, at teir høvdu sæð hin risna Jesus (ibid.: 214-215).

Eins og ápostlarnir kundi Paulus nú eisini við fullari vissu siga, at Jesus veruliga reis upp frá deyðum. Hvussu kundi hann tað? Jú, tí at hann hevði eisini møtt tí upprisna Jesusi (Áps 26,12-15).

At møta tí upprisna umbroytti ápostlarnar so nógv, at teir at enda eisini lótu lív vegna boðskapin. Hetta høvdu teir neyvan gjørt, um talan var um eina snildiliga samanpentaða lygn. Um hetta sigur Charles Colson, sum var ráðgevi hjá Nixon forseta og sum varð dømdur fyri leiklut sín í Watergate-gøluni: “Eg veit, at uppreisnin veruliga hendi, og Watergate prógvaði tað fyri mær. Hvussu? Tí at 12 menn vitnaðu um, at teir høvdu sæð Jesus reistan upp frá teimum deyðu. Síðani boðaðu teir henda sannleikan í 40 ár, uttan at avnokta tað einaferð. Teir vóru allir bardir, píndir, steinaðir og koyrdir í fongsul. Teir høvdu ikki hildið hetta út, um talan ikki var um sannleikan. Watergate dróg inní 12 av teimum mest valdmiklu monnunum í heiminum, og teir megnaðu ikki at halda eina lygn í tríggjar vikur. Fortelur tú mær, at 12 ápostlar megnaðu at halda eina lygn í 40 ár? Heilt ógjørligt!” (Charles Colson, egin týðing).

Í bókini “The reason for God” sigur Timothy Keller: “Um Jesus reis upp frá deyðum, tá mást tú eisini góðtaka alt tað, sum hann segði; um hann ikki reis upp, hví tá stúra fyri nøkrum, sum hann segði? Hitt avgerandi málið er ikki, um tú dámar hansara læru ella ikki, men um hann reis upp frá teimum deyðu ella ikki” (Keller 2008: 202).

Niðurstøðan hjá Paulusi er: “Men nú er Kristus risin upp frá deyðum sum frumgróðurin av teimum, sum sovnað eru burtur” (1 Kor 15,20).

Josh McDowell sigur soleiðis: “Tá ið eg varð møttur við hesi ørgrynnu av próvtilfari fyri Jesu uppreisn, mátti eg stilla tann logiska spurningin: “Hvønn mun ger alt hetta próvtilfarið fyri meg? Hvønn mun ger tað, um eg trúgvi, at Jesus reis upp, og at hann doyði á krossinum fyri mínar syndir?” Tað besta svarið finna vit í nøkrum, sum Jesus segði við ein mann, ið ivaðist, nevniliga Tummas. Jesus segði við hann: “Eg eri vegurin og sannleikin og lívið. Eingin kemur til faðirin uttan við mær” (Jóh 14,6).

Síðani Jesus veruliga er risin upp frá deyðum, tá mugu vit sostatt eisini taka hansara orð í álvara: “Eg eri vegurin og sannleikin og lívið. Eingin kemur til faðirin uttan við mær.”

 

Bókmentir

Craig, William Lane & Chad Meister. 2009. God is great, God is good. Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press.

Keller, Timothy. 2008. The reason for God. New York: Penguin Group.

 

Alnótin

Charles Colson (sitat): http://www.thepoachedegg.net/the-poached-egg/2011/10/chuck-colson-on-the-resurrection-of-jesus.html

Josh McDowell (sitat): http://www.bible.ca/d-resurrection-evidence-Josh-McDowell.htm

Stuðlaði Paulus trælahaldi?

PaulsEpistles875x650

Tit tænarar, lýðið tykkara jørðisku húsbóndum við ótta og bivan í hjartans einfaldi tykkara, sum var tað Kristus; ikki við eygnatænastu eins og teir, ið vilja toknast monnum, men eins og tænarar Krists, so at tit gera vilja Guðs av hjarta, við tað at tit av góðum vilja gera tænastu, sum var tað fyri Harranum og ikki fyri monnum, av tí at tit vita, at hvat gott, sum ein og hvør ger, tað skal hann fáa aftur av Harranum, hvørt hann so er trælur ella frælsur. Og tit harrar, gerið tit tað sama móti teimum, so at tit lata av hóttum, við tað at tit vita, at bæði harri teirra og tykkara er í himlunum, og at tað hjá honum ikki verður gjørdur mannamunur (Ef 6,5-9).

Í Ef 5,22-6,9 viðger Paulus serliga viðurskifti, sum snúgva seg um familjulívið og húsarhaldið. Teksturin kann deilast upp í tríggjar partar:

  1. Viðurskifti millum mann og konu (5,22-33).
  2. Viðurskifti millum børn og foreldur (6,1-4).
  3. Viðurskifti millum trælir og harrar (6,5-9).

Her fara vit at viðgera hin triðja partin: Viðurskifti millum trælir og harrar (6,5-9).

Trælahald var sera útbreitt í fornøldini, og trælir hoyrdu eisini til húsarhaldið. Tess vegna er tað heilt natúrligt hjá Paulusi at viðgera viðurskiftini millum trælir og harrar í sínum brævi. Paulus skrivar altso bæði til kristnar trælir og kristnar trælaeigarar. Korini hjá trælum vóru ymisk. Allir trælir høvdu tað ikki líka trupult, men køldu orðini hjá Aristoteles vóru tó eitt sermerki fyri hugburðin tá á døgum: “Ein trælur er eitt livandi amboð, líkasum eitt amboð er ein trælur uttan sál”. Við hesum í huga er tað merkisvert, at Paulus skrivar beinleiðis til trælirnar í sínum brævi. Hetta inniber jú, at Paulus eisini sær trælirnar sum menniskju, ið hava somu rættindi og somu ábyrgd sum øll hini í samkomuni.

Ein fer skeivur, um ein tulkar hesi orðini hjá Paulusi á tann hátt, at hann stuðlar trælahaldinum. Paulus sigur ongastaðni, at trælahald er ein Guds skipan. Trælahald er jú ein mannagjørd skipan. Men kjarnan í undirvísingini hjá Paulusi hesum viðvíkjandi er, at so leingi henda skipan er galdandi, skulu trælir og harrar liva rætt sambært henni við at fylgja hansara áminning.

Fyrst fáa trælirnir eina áminning: “Tit tænarar, lýðið tykkara jørðisku húsbóndum við ótta og bivan í hjartans einfaldi tykkara, sum var tað Kristus; ikki við eygnatænastu eins og teir, ið vilja toknast monnum, men eins og tænarar Krists, so at tit gera vilja Guðs av hjarta, við tað at tit av góðum vilja gera tænastu, sum var tað fyri Harranum og ikki fyri monnum, av tí at tit vita, at hvat gott, sum ein og hvør ger, tað skal hann fáa aftur av Harranum, hvørt hann so er trælur ella frælsur” (5-8).

Paulus áminnir teir at vera lýdnir ímóti teirra “jørðisku húsbóndum” (upprunaliga: harrar sambært kjøtinum). Tá ið talan er um harrar sambært kjøtinum, tá inniheldur hetta eisini eina áminning um, hvør ið teirra veruligi Harri er, nevniliga Kristus. Orðini “við ótta og bivan” sipa til tankan um, at aftan fyri harrarnar sambært kjøtinum stendur teirra veruligi Harri sum tann, ið teirra tænasta er vend til. Kol 3,22 er ein parallellur til júst hetta: “Tit tænarar, lýðið í øllum lutum húsbóndum tykkara eftir holdinum, ikki við eygnatænastu eins og teir, sum vilja toknast monnum, men í einfaldi hjartans, so sum teir, sum óttast Guð.” Orðini “við ótta og bivan” sipa altso ikki til óttan fyri at verða revsaður av trælaeigaranum. Harafturímóti sipa orðini til óttan, sum ein lærusveinur hjá Jesusi skyldar sínum veruliga Harra, tvs. Gudsóttin, sum jú er ein ómissandi táttur í einum røttum sambandi við Gud. Her snýr tað seg altso um óttan fyri at gera nakað, ið stríðir ímóti Jesusi, honum, ið ein trælur tænir eisini við sínum jørðiska arbeiði. Eisini henda síðan av tilveruni hjá trælinum verður tikin við inn í sambandið við Jesus og gjørd til ein lið í tænastuni fyri honum. Orðingin “sum var tað Kristus” er avgerandi fyri tað, ið verður sagt við trælirnar. Um teir tæna Kristusi gjøgnum teirra dagliga verk, tá fáa teir eisini ótta, bivan og hjartans einfaldi inn í tænastuna, sum teir her verða ámintir til at røkja á rættan hátt. Paulus eggjar teir til at tæna eins og tænarar Krists, so at teir gera vilja Guds av hjarta. Tá ið teir tæna eins og tænarar Krists, tá verður teirra tænasta eisini lyft upp á eitt annað støði, har ið tænastan fær ein heilt nýggjan týdning. Her verður teirra annars vanvirda og keðiliga arbeiði upphevjað til einki minni enn tænastu fyri sjálvum Gudi, sum síðani eisini førir til, at hetta verður gjørt av hjarta. At enda minnir Paulus trælirnar á, at Jesus altíð lønar teimum, ið tæna honum. Hetta eru hini miskunnsomu korini, sum eru galdandi í Guds ríki, sjálvt um man er trælur ella frælsur. Gud ger jú ikki mannamun.

Síðani fáa harrarnir eina áminning: “Og tit harrar, gerið tit tað sama móti teimum, so at tit lata av hóttum, við tað at tit vita, at bæði harri teirra og tykkara er í himlunum, og at tað hjá honum ikki verður gjørdur mannamunur” (9).

Fyrst kemur Paulus við eini almennari áminning til trælaeigararnar: “gerið tit tað sama móti teimum”. Trælaeigararnir skulu altso, eins og trælirnir, vísa lýdni móti Harranum við at uppfylla teirra serstøku skyldu viðvíkjandi sambandinum millum teir báðar partarnar. Og síðani verður Paulus meira ítøkiligur: “so at tit lata av hóttum”. Hetta var jú hin vanliga freistingin hjá trælaeigaranum: hóttan. Men hin hóttandi atburðurin er at misbrúka sín myndugleika. Paulus grundgevur sína áminning við at minna teir á tað, sum teir sum kristnir longu vita, nevniliga at bæði trælir og harrar hava hin sama Harran í Himlinum. Í roynd og veru eru teir í sama báti. Báðir partar eru tænarar hjá hinum himmalska Harranum, og báðir partar skulu standa til svars fyri honum viðvíkjandi teirra atburði yvir fyri hvørjum øðrum. Og hann ger sum áður nevnt ikki mannamun. Tvs. at Gud ikki ger mun millum træl og harra, tá ið hann heldur dóm.

Bókmentir líka frá aðru øld vitna eisini um, hvussu nógvir harrar gjørdu teirra trælir frælsar, tá ið teir komu til trúgv á Jesus. Tað er jú trupult at kalla ein persón fyri ein træl gerandisdagar og síðani kalla hann fyri ein bróðir í samkomuni. Tað er satt, at hvørki Jesus ella hansara ápostlar kravdu, at trælahaldið skuldi verða avtikið umgangandi, men kristni boðskapurin var tó við til at máa støðið undan trælahaldi. Ella sum Lenski sigur: “Christ and the apostles did not denounce slavery and call for its immediate abolition. Christianity followed a deeper, more thorough method, it undermined slavery with the spirit of Christianity by destroying it from within.”

Keldur

  • Frøkjær-Jensen, Flemming. 1993. Efeserbrevet – Credo Kommentaren. København: Credo Forlag.
  • Kaiser, Walter C Jr. 1996. Hard Sayings of the Bible. Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press.
  • Lenski, R. C. H. 1937. The interpretation of St. Paul’s Epistles to the Galatians, to the Ephesians and to the Philippians. Columbus, O.: Lutheran Book Concern.

Trupulleikin við óndskapi

crucified-Christ-bloody

“Tí at við tað at hann hevur liðið, av tí at hann sjálvur varð freistaður, kann hann koma teimum til hjálpar, sum verða freistað” (Hebr 2,18).

“Børn, ið hava krabbamein, hvat er tað fyri nakað? Hvat billar tú tær inn at skapa ein heim við slíkari líðing, sum ikki er okkara skyld? Tað er ikki rætt. Tað er reinur óndskapur.” Nakað soleiðis orðar sjónleikarin Stephen Fry seg, tá ið hann í einari sjónvarpssaamrøðu verður spurdur um, hvat ið hann hevði sagt, um hann hitti Gud. Dømið hjá Stephen Fry elvir sjálvandi til sera sterkar kenslur innan í okkum øllum. Og mitt í hini ræðuligu líðingini spyrja nógv: “Hvar er Gud? Hvussu kann man trúgva á ein kærleiksfullan og almáttugan Gud, tá ið slík líðing er ein partur av gerandisdegnum í hesum heiminum?”

Teodicétrupulleikin

Trupulleikin við óndskapi verður av mongum korin sum hin størsti trupulleikin hjá kristindóminum. Hesum viðvíkjandi sigur gudfrøðingurin John Hick t.d.: “Fyri mong menniskju er tað, meira enn nakað annað, hin ræðuliga dýpdin og víddin av líðing hjá menniskjum … sum fær tankan um ein kærleiksfullan Skapara til at tykjast ósannlíkan og ger tey sinnaði til at umhugsa onnur naturalistisk ástøði innan religión” (Hick 1990: 39, egin umseting). Í bókini “Evil and the God of Love” spyr Hick, um tilveran av óndskapi í heiminum kann sameinast við tilveruna av einum óendaliga góðum og máttugum Gudi (Hick 2010: 3). Hetta verður eisini kallað teodicétrupulleikin. Vanliga verður teodicétrupulleikin orðaður soleiðis: “Ynskir hann [Gud] at hindra óndskapi, men er ikki mentur? So er hann máttleysur. Er hann mentur, men ikki villigur? So er hann óndur. Er hann bæði mentur og villigur? Hvaðani kemur so hitt ónda?” (Hume 2007: 74, egin umseting). Innan teodicéhugsan roynir ein at loysa trupulleikan við óndskapi við at verja Gud. Hetta er eisini frágreiðingin til sjálvt hugtakið teodicé, sum er sett saman av tveimum grikskum orðum: θεός (Gud) og δίκη (rættvísi). Talan er sostatt um eina roynd uppá at verja Guds rættvísi í møtinum við líðing (Hick 2010: 6).

Ein trupulleiki fyri okkum øll

Í fyrstu atløgu er trupulleikin við óndskapi tó ikki vitborin. Harafturímóti er trupulleikin fyrst og fremst kensluborin. Tá ið Stephen Fry skeldar Gud, tá er talan fyrst og fremst um nakað kensluborið. Hetta eru kenslur, sum vit øll hava til felags, bæði trúgvandi og ikki-trúgvandi. Fry skeldar Gud. Og trúgvandi menniskju rópa eisini: “hvar er Gud?”, tá ið neyðin ger seg galdandi. Ella sum vit lesa í Sl 10,1: “Hví stendur tú, Harri, so langt av leið, hví fjalir tú teg á neyðarstund?”

Trupulleikin við óndskapi er altso ein trupulleiki fyri okkum øll – eisini fyri gudloysingin. Trupulleikin hvørvur jú ikki, sjálvt um ein verður gudloysingur. Gudloysingurin má framvegis royna at greiða frá trupulleikanum við óndskapi, men nú má hann, við støði í einari gudleysari heimsfatan, royna at greiða frá, hví so nógvur óndskapur er í heiminum. Hvussu greiðir gudloysingurin frá trupulleikanum við óndskapi? Hvussu greiðir hin kristni frá trupulleikanum? Hin brennandi spurningurin er altso, hvør heimsfatan megnar best at greiða frá trupulleikanum við óndskapi?

Moralsk relativisma

Í dag finnast tað mong menniskju, sum siga, at moralur er relativur og ikki objektivur. Moralsk relativisma kann deilast upp í tveir bólkar: mentunar-relativisma og einstaklings-relativisma. Mentunar-relativisma lærir, at vit eiga at fylgja teimum moralsku meginreglunum, sum okkara mentan heldur uppá. Men hetta er bert galdandi fyri okkara mentan. Um mentan A er fyri deyðshjálp og mentan B er ímóti, tá mótsiga hesi ikki hvørjum øðrum. Heldur er deyðshjálp skeiv í mentan B, men ikki í mentan A. Hvar tú ert staddur verður soleiðis avgerandi fyri, hvønn moral tú fært. Einstaklings-relativisma tekur ikki moralin í einari mentan fram um moralin í einari aðrari. Á hinari hondini er tað einstaklingurin, sum avger, hvat ið er moralskt gott fyri ein sjálvan. Her er moralurin altso tengdur at, hvat ið ein sjálvur heldur (Groothuis 2011: 332-333).

Okkurt veruligt

Sambært moralskari relativismu er altso eingin endaligur moralskur sannleiki til. Alt er relativt. Men um moralsk relativisma er sonn, so er eingin trupulleiki við óndskapi. Hin vanliga atfinningin viðvíkjandi trupulleikanum við óndskapi snýr seg jú um, hvussu ein kærleiksfullur og almáttugur Gud kann loyva slíkan óndskap í heiminum. Ein sipar altso til okkurt objektivt og veruligt, tá ið ein snakkar um óndskap í heiminum. Her er ikki talan um ónt fyri teg, men ikki fyri meg. Her er talan um okkurt veruligt!

Sambært moralskari relativismu kann eingin gerð vera skeiv í sær sjálvum, men sannleikin er tó, at tað er sumt, sum er grundleggjandi ónt og skeivt. Hetta kunnu nøkur dømi hjálpa okkum til at skilja:

  1. Tað er altíð skeivt at pína fólk fyri stuttleikar.
  2. Tað er altíð skeivt at neyðtaka.
  3. Tað er altíð skeivt at umskera kvinnur.

Um moralsk relativisma er sonn, so kunnu dømini omanfyri ikki vera sonn, tí at tey seta nøkur endalig, almenn og objektiv krøv. Moralsk relativisma kann eisini vísast aftur við hesum døminum:

  1. Um relativisma er sonn, so er tað ikki altíð skeivt at pína fólk fyri stuttleikar, síðani ein mentan ella ein einstaklingur kann loyva hesum undir ávísum umstøðum.
  2. Men tað er altíð skeivt at pína fólk fyri stuttleikar.
  3. Tess vegna er relativisma følsk.

Tað er altso sumt, sum er grundleggjandi ónt og skeivt, líkamikið hvør tú ert, hvar tú kemur frá, ella nær tú livir. Hetta er við øðrum orðum tað, sum kemur inn undir objektivan moral. Og trupulleikin við óndskapi er bert ein trupulleiki, um objektivur moralur er veruligur. Men um moralsk relativisma er sonn, so er tað sum sagt eingin trupulleiki við óndskapi. Tá er “sat fyri teg, men ikki fyri meg” galdandi. Tá er fosturtøka skeiv fyri ein persón og ikki skeiv fyri ein annan, men hon kann ongatíð vera skeiv í sær sjálvum, um moralsk relativisma er sonn.

Ein relativistur góðtekur ikki nakran endaligan standard fyri gott og ónt. Tess vegna kann hann heldur ikki brúka trupulleikan við óndskapi sum eina atfinning ímóti Gudi. Men um trupulleikin við óndskapi er veruligur, so merkir tað, at moralsk relativisma er ósonn. Hetta er altso ein sera góð próvgrund ímóti moralskari relativismu, tí at trupulleikin við óndskapi prógvar jú fyri okkum, at moralur er objektivur á ein ella annan hátt.

Hvat sigur gudloysingurin?

Í bókini “Berur kristindómur” sigur C.S. Lewis: “Grundgeving mín ímóti Guði var, at alheimur tóktist so óndur og órættvísur. Men hvaðani hevði eg fingið hetta hugskotið um rættvísi og órættvísi? Eingin fer at siga eina striku at vera skeiva, sum ikki sær fyri sær, hvussu ein bein strika er. Hvat bar eg henda alheim saman við, tá ið eg kallaði hann órættvísan?” (Lewis 1997: 44-45). Um ein skal brúka trupulleikan við óndskapi sum eina atfinning ímóti Gudi, so má ein sostatt eisini í útgangsstøðinum góðtaka ein objektivan standard fyri gott og ónt. Vit mugu hava eina beina striku at samanbera hina skeivu strikuna við.

Ravi Zacharias orðar seg soleiðis hesum viðvíkjandi: ”Um ein heldur upp á, at hitt ónda er til, so má ein eisini ganga út frá, at hitt góða er til. Um ein gongur út frá, at hitt góða er til, so má ein eisini ganga út frá, at ein objektiv morallóg er til, ið verður brúkt til at skilja millum gott og ónt. Um tú gongur út frá, at ein objektiv morallóg er til, so mást tú eisini siga, at ein morallóggevi er til – keldan hjá morallógini.”[1]

Hvørki relativistar ella gudloysingar kunnu brúka trupulleikan við óndskapi sum eina atfinning ímót Gudi, tí at trupulleikin stuðlar teimum í grundini ikki. Tvørturímóti krevur ein veruligur trupulleiki við óndskapi ein endaligan standard fyri gott og ónt. Hvar fær gudloysingurin sín standard frá? Um Gud ikki er til, so verður tað trupult at greiða frá veruligum óndskapi. Í bókini ”River out of Eden” sigur Richard Dawkins t.d. nakað soleiðis: ”Í einum alheimi av elektronum og sjálvsøkjandi genum … fara summi fólk at fáa skaða, meðan onnur hava eydnuna við sær, og tú kanst ikki finna nakað vit ella skil í honum, ei heldur rættvísi. Alheimurin, sum vit síggja, hevur júst teir eginleikarnar, sum vit eiga at vænta, um tað í grundini ikki er nøkur sniðgeving, einki endamál, einki ónt og einki gott, einki annað enn bert blind, miskunnarleys líkasæla” (Dawkins 1995: 133, egin umseting).

Um ein vil brúka trupulleikan við óndskapi sum eina atfinning ímóti Gudi, so krevur hetta eisini í útgangsstøðinum, at ein trýr uppá óndskap sum nakað veruligt. Tess vegna kann ein ikki vera ein relativistiskur atfinnari. Og tað verður eisini sera trupult fyri gudloysingin at grundleggja ein objektivan og transsendentan standard fyri gott uttan Gud. Hetta er eisini tað, sum moralska próvgrundin fyri Guds tilveru snýr seg um:

  1. Um Gud ikki er til, so eru objektiv moralsk virðir heldur ikki til (Dawkins: ”…einki ónt og einki gott, einki annað enn bert blind, miskunnarleys líkasæla”).
  2. Objektiv moralsk virðir eru til.
  3. Tess vegna er Gud til.

Í samband við trupulleikan við óndskapi kunnu vit eisini orða moralsku próvgrundina soleiðis:

  1. Um Gud ikki er til, so eru objektiv moralsk virðir heldur ikki til.
  2. Óndskapur er til.
  3. Tess vegna eru objektiv moralsk virðir til (okkurt er ónt).
  4. Tess vegna er Gud til.

Hesum viðvíkjandi leggur William Lane Craig dent á, at sjálvt um líðing tykist at sáða iva um Guds tilveru, so prógvar líðing í roynd og veru Guds tilveru. Tí uttan Gud kann líðing ongatíð sigast at vera ónd. Um gudloysingurin trýr, at líðing er ónd, so fellir hann ein moralskan dóm, sum einans er møguligur, um Gud er til (Craig 2010: 161-162). Tað ironiska við trupulleikanum við óndskapi er sostatt, at atfinnarin í útgangsstøðinum má góðtaka objektivan óndskap. Hetta diskvalifiserar relativismu og ger gudloysi ósamanhangandi, tí at gudloysi hevur ikki tilfeingið til at grunda ein objektivan og transsendentan moral, sum jú skal til fyri at ein yvirhøvur skal kunna brúka trupulleikan við óndskapi sum eina atfinning ímóti Gudi.

Trot av góðsku

Hevur tú nakratíð etið eitt ostahol? Svarið er givið. Ein kann ikki eta eitt hol, tí at holið er ikki nakað í sær sjálvum. Tað er nakað, sum manglar. Tað er frávera av osti. Á sama hátt er tað við óndskapi. Sjálvt um óndskapur er veruligur, so kann óndskapur hóast hetta ikki sigast at vera nakað í sær sjálvum. Harafturímóti er óndskapur frávera av góðsku (privatio boni). Augustin sigur soleiðis: ”Óndskapur hevur ikki nakra positiva natúru; men tapið av góðsku [amissio boni] hevur fingið heitið “óndskapur””. Óndskapur er negativur, ein mangul, eitt tap, eitt trot. Hvat annað kann óndskapur sigast at vera, enn trot av góðsku? (Hick 2010: 47). Augustin leggur eisini dent á, at um góðska ikki er til, so kann óndskapur heldur ikki vera til. Um óndskapur ikki er ein snultari hjá góðskuni, so er óndskapur als einki (ibid.: 48).

Hitt fjalda

Viðvíkjandi skapan heimsins lesa vit, at Gud “…leit at øllum, sum hann hevði gjørt, og sí, tað var sera gott” (1 Mós 1,31). Upprunaliga var alt soleiðis, sum Gud vildi, at tað skuldi vera. Tað var sera gott! Og talan kann einans vera um óndskap, tá ið hitt góða verður avskeplað. Óndskapur er altso trot av góðsku. Men hvussu byrjaði hetta so? Hvat er upphavið til hesa avskeplan? Sambært Augustin er fráfallið frá Gudi orsøkin til óndskapin. Hetta hendi fyrst í einglaheiminum og síðani í mannaheiminum (Hick 2010: 59). Men um alt var gott í fyrstuni, um alt var soleiðis, sum Gud vildi, at tað skuldi vera, hvussu ber tað so til, at hitt ónda nakratíð bleiv til? Hvussu kundi tá eitt fall henda í einglaheiminum og í mannaheiminum, um alt upprunaliga var gott? Hetta er hin brennandi spurningurin! Tá ið vit royna at leita eftir uppruanum til hitt ónda, so koma vit ikki longur enn til fallið í einglaheiminum og til sjálvan djevulin. Men svarið uppá spurningin um, hvussu eitt fall nakratíð kundi henda, tá ið alt upprunaliga var gott, er fjalt fyri okkum. Og vit verða nokk noydd til at góðtaka, at hinir fjaldu lutirnir eru Harrans og ikki okkara, soleiðis sum tað eisini stendur skrivað í 5 Mós 29,29: “Hinir fjaldu lutirnir eru Harrans, Guðs várs, men tað opinberaða er fyri okkum og børn okkara ævinliga…”

Í samband við avnoktanina (vit avnokta djevulin og allar gerningar hans og allan atburð hans) sigur Henrik Højlund t.d.: ”Vit avnokta ikki einans hitt ónda, men eisini hin Ónda. Hitt ónda hevur navn og andlit. Tað hevur sítt upphav í einari persónligari makt. Í Bíbliuni hevur hann fleiri nøvn: Djevulin, Sátan, høvdingin í hesum heimi, hin gamli ormurin, drekin. Bíblian svarar ikki uppá, hvar Djevulin kemur frá. Okkurt bendir á, at hann kann vera ein av Guds mektigu andaverum, sum kallast einglar. Djevulin er kanska ein eingil, sum hevur gjørt uppreistur ímóti Gudi. Men eingin verulig frágreiðing verður givin uppá, hvussu hetta lat seg gera yvir fyri hinum almáttuga Gudi, og hvussu tað yvirhøvur kann vera, at hin óndi fekk nakra ávirkan í Guds góða skapanarverki. Bíblian er snøgt sagt meira áhuga í at vísa okkum, hvussu vit kunnu blíva leys frá Djevulsins makt enn at greiða frá, hvussu Djevulin gjørdist óndur” (Højlund 2008: 22). Svarið uppá spurningin, um hvussu Djevulin gjørdist óndur, er altso fjalt fyri okkum. Men svarið uppá spurningin, um hvussu menniskjan gjørdist ónd, er harafturímóti ikki fjalt fyri okkum. Bíblian greiðir nevniliga frá, hvussu ormurin (Djevulin) freistaði Ádam og Evu í Eden, og hvussu tey fullu í synd. Og við fallinum trongdi hitt ónda seg ígjøgnum til okkum øll. Ella sum Paulus sigur: ”Tess vegna, líkasum syndin kom inn í heimin við einum menniskja og deyðin við syndini, og deyðin soleiðis trongdi seg ígjøgnum til øll menniskju, av tí at tey syndaðu øll” (Róm 5,12). Sambært Bíbliuni er óndskapur altso nakað, sum Djevulin og menniskjan er orsøk til og ikki Gud.

Alt broyttist við syndafallinum. Menniskjan broyttist, heimurin broyttist, viðurskiftini broyttust. Hin upprunaliga góða verðin, sum Gud skapaði, var oyðiløgd. Og ein oyðiløgd verð ber við sær oyðilagdar umstøður og oyðiløgd menniskju: “Tann er eingin, sum rættvísur er, ikki ein; tann er eingin, sum vitur er; tann er eingin, sum søkir Guð. Allir eru teir viknir av leið, allir sum ein vorðnir spiltir; tann er eingin, sum ger gott, ikki ein tann einasti” (Róm 3,10-12). Trupulleikin við óndskapi er sostatt júst tað, ið ein eigur at vænta í ljósinum av kristna boðskapinum um ein syndafalnan heim.

Moralskt frælsi

Sum nevnt er óndskapur ein snultari hjá góðskuni. Óndskapur er einans gjørligur vegna góðskuna. Ein partur av Guds góða skapanarverki var m.a. moralskt frælsi. Gud skapaði nevniliga menniskjuna við møguleikanum til at taka moralskar avgerðir. Hetta liggur eisini í forboðinum hjá Gudi til Ádam: “Men Harrin Guð beyð Ádami og segði: “Av øllum trøum er tær loyvt at eta eftir vild; men av træi kunnleikans um gott og ilt skalt tú ikki eta; tí at so skjótt, sum tú etur av tí, skalt tú vissuliga doyggja!”” (1 Mós 2,16-17). Um Ádam ikki hevði frælsi til at gera ímóti tí, sum Gud segði, tá var tað heldur ikki neyðugt hjá Gudi at koma við einum forboði. Áðrenn syndafallið høvdu Ádam og Eva altso ein frían vilja, men tey misnýttu teirra fría vilja og syndaðu ímóti Gudi. Og við teirra falli fall øll mannaættin (Róm 5,12). Hetta verður eisini kallað fyri arvasyndin. Ádam og Eva høvdu ein frían vilja áðrenn syndafallið, men eftir syndafallið er viljin hjá menniskjum vorðin trælabundin. Okkara vilji er deyður og máttleysur, tá ið tað snýr seg um frelsuna. Vegna syndafallið kunnu vit ikki søkja Gud: “…tann er eingin, sum søkir Guð” (Róm 3,11). Vit verða frelst, tí at Gud grípur inn, og ikki vegna nakað, sum vit hava gjørt: “Tí av náði eru tit frelstir, við trúgv, og tað er ikki tykkum at takka, tað er Guðs gáva” (Ef 2,8).

Onkur kundi so kanska spurt um, hví Gud ikki bara skapaði Ádam og Evu soleiðis, at tað var ógjørligt hjá teimum at synda? Jú, tí at tá høvdu tey ikki haft frían vilja ella moralskt frælsi. Moralskt frælsi inniheldur nevniliga møguleikan til at brúka sítt frælsi antin til gott ella ónt. Sambært hinum kristna sjónarmiðinum er talan sostatt ikki um nakra mótsøgn millum Guds góðsku og Guds almátt. Moralska frælsið hjá Ádami og Evu var jú eitt úrslit av Guds góðsku. Og hetta frælsið er ikki ein mótsøgn til Guds almátt. Líkasum Gud ikki kann skapa ein fýrakantaðan runding, soleiðis kann hann heldur ikki skapa moralskt fræls menniskju, sum ikki kunnu misnýta teirra frælsi, tí at tá vóru tey als ikki fræls.

Henda upptøkan lýsir nokkso væl tað, sum eg havi nevnt omanfyri:

Við songina hjá einum doyggjandi barni

Kendi heimspekingurin og gudloysingurin Bertrand Russell undraði seg yvir, hvussu ein kundi snakka um Gud, meðan ein sat við songina hjá einum doyggjandi barni. Líkasum við døminum hjá Stephen Fry, er hetta eisini sera kensluborið. Hvussu kann ein seta sítt álit til Gud, tá ið líðingin og neyðin er so stór? Aftursvarið hjá kristna heimspekinum William Lane Craig er nokkso sigandi: Hvat fer gudloysingurin Bertrand Russell at siga við songina hjá hesum doyggjandi barni? “Tíverri”? “Tað var óheppi”? “Slíkt kemur fyri”? Í einum gudleysum heimi kann ein í roynd og veru ikki siga, at okkurt ávíst er ónt, tí at tá er eingin moralskur standardur til, sum ein kann meta gott og ónt eftir.

Hvat ger Gud við óndskapin?

Ístaðin fyri at beina fyri øllum óndskapi alt fyri eitt avmarkar Gud óndskapin í heiminum uppá fýra mátar:

  1. Hann avmarkar óndskapin ígjøgnum stovnar:
    • Stýrisvaldið (Róm 13,1-4).
    • Familjuna (1 Mós 1,27-28a).
    • Kirkjuna (1 Pæt 2,11-12).
  2. Gud veitir sín Anda til øll tey, ið biðja hann, so at hesi mega verða frelst frá tí ónda í teirra lívi. “Gangið fram í andanum, og tá skulu tit als ikki fullføra girnd holdsins” (Gal 5,16). Trupulleikin við óndskapi stavar frá menniskjum, sum gera hitt ónda, tvs. vit. Tá ið vit gremja okkum yvir trupulleikan við óndskapi, tá inniber hetta sostatt ikki bert óndskapin har úti, men eisini óndskapin í okkara egnu hjørtum: “Men tað, ið fer út úr munninum, kemur frá hjartanum, og tað ger menniskjuna óreina. Tí at úr hjartanum koma út illar hugsanir, manndráp, hordómur, siðloysi, stuldur, rangir vitnisburðir, spottan. Hetta er tað, ið ger menniskjuna óreina” (Matt 15,18-20a). Gud vil frelsa okkum frá tí ónda í okkum sjálvum, og tí vil hann eisini geva sín Anda til tey, ið biðja hann.
  3. Tað kemur ein dagur, tá ið Gud fer at beina fyri øllum óndskapi einaferð med alla. Hann fer at skapa ein nýggjan heim: “Og eg sá nýggjan himmal og nýggja jørð, tí at hin fyrri himmalin og hin fyrra jørðin vóru horvin, og havið var ikki longur til. Og eg sá staðin heilaga, hitt nýggja Jerúsalem, stíga niður av himni frá Guði, búnan sum brúður, ið er skrýdd fyri manni sínum. Og eg hoyrdi harða reyst frá hásætinum, sum segði: »Sí, tjaldbúð Guðs er hjá menniskjunum, og hann skal búgva hjá teimum, og tey skulu vera fólk hansara; og Guð sjálvur skal vera hjá teimum. Og hann skal turka hvørt tár av eygum teirra, og deyðin skal ikki longur vera til, ikki heldur sorg, ikki heldur skríggj, ikki heldur pínsla skal longur vera til; tí at hitt fyrra er farið.« Og tann, sum í hásætinum sat, segði: »Sí, eg geri allur lutir nýggjar!« (Opb 21,1-5a). Men hví hevur Gud ikki langt síðani felt hin endaliga dómin yvir heimsins óndskap? Jú, tað skyldast hansara kærleika til mannaættina. Um dómurin fall nú, so hevði dómurin eisini borið glatan við sær yvir øll tey, sum enn ikki hava vent um til Jesus. Um Jesus kom aftur kl. 00.00, hvar høvdu vit tá verið kl. 00.01? Svarið til spurningin: “Hví steðgar Gud ikki óndskapinum?” er tað sama, sum til spurningin: “Hví steðgar Gud ikki mær, hvørja ferð eg geri okkurt skeivt?” Tað er, sum Pætur ápostul sigur: “Ikki drálar Harrin við fyrijáttanini, soleiðis sum summir halda tað fyri eina drálan; men heldur er hann langmóðigur við tykkum, av tí at hann ikki vil, at nakar skal glatast, men at allir skulu koma til umvendingar” (2 Pæt 3,9).
  4. Gud hevur sent sín egna son inn í heimin fyri at doyggja fyri ónd menniskju: “Tí at meðan vit enn vóru veik, doyði Kristus til ásetta tíð fyri gudleys. Tí at valla man nakar ganga í deyðan fyri ein rættvísan; – fyri hin góða kundi tað verið, at onkur hevði viljað doyð; – men Guð sýnir kærleika sín til okkara av tí, at Kristus doyði fyri okkum, meðan vit enn vóru syndarar. So mikið heldur skulu vit tá, nú vit eru rættvísgjørd við blóði hansara, verða frelst við honum frá vreiðini” (Róm 5,6-9). Í Jesusi bjóðar Gud óndum menniskjum fyrigeving og frelsu frá Guds vreiði. Ónd menniskju kunnu nú í Jesusi fáa fullkomna náði og harvið fyrigeving fyri alt tað ónda, sum tey hava gjørt í teirra lívi. Hin møguleikin er at fáa fullkomið rættvísi og verða dømdur fyri alt tað ónda, sum ein hevur gjørt í lívinum.
Eingin hevur liðið sum Jesus

Sjálvur er Gud als ikki fremmandur yvir fyri líðing. Í Jes 53,3-5 lesa vit t.d.: “Vanvirdur var hann, skýggjaður av fólki, harmamaður, royndur í sjúkdómum, líkur manni, sum tey krógva andlit sítt fyri, vanvirdur, og vit mettu hann fyri einki; men tó – várir sjúkdómar vóru tað, sum hann bar, og várar kvalir, sum hann legði á seg; vit hildu hann revsaðan, slignan av Guði og gjørdan neyðarsligan. Men hann varð særdur vára synda vegna og sundurbrotin vára misgerða vegna; okkum til friðar kom revsingin niður á hann, og av sárum hans fingu vit heilsubót.” Eingin hevur liðið sum Jesus. Hann tók okkara synd og okkara revsing á seg sjálvan, so at vit kundu verða frelst. Trupulleikin við óndskapi er sum nevnt ein trupulleiki, sum vit øll mugu dragast við. Og í gleðiboðskapinum síggja vit, at Jesus tekur líðingina á seg sjálvan fyri at koma okkum til hjálpar: “Tess vegna mátti hann í øllum lutum verða brøðrum sínum líkur, fyri at hann kundi verða ein miskunnsamur og trúfastur høvuðsprestur í tænastu fyri Guði til at bøta fyri fólksins syndir. Tí at við tað at hann hevur liðið, av tí at hann sjálvur varð freistaður, kann hann koma teimum til hjálpar, sum verða freistað” (Hebr 2,17-18). Á Golgata sært tú, hvussu nógv Gud hevur gjørt fyri at beina óndskap burtur. Á Golgata sært tú eisini tveir illgerðarmenn, annar høgrumegin og hin vinstrumegin. Og okkara svar uppá trupulleikan við óndskapi koma í síðstu atløgu at vera líka sum svarðini hjá illgerðarmonnunum. Antin rista vit nevan ímóti Gudi líkasum Stephen Fry og siga: “Hvat billar tú tær inn…?” Ella eru vit eyðmjúk og biðja Gud um fyrigeving, ístaðin fyri at finnast at Gudi og siga, at hann ikki hevur gjørt nóg nógv. Hvør illgerðarmaður ynskir tú at vera?[2]

Keldur
  • Craig, William Lane. 2010. On Guard. Colorado Springs: David C. Cook.
  • Dawkins, Richard. 1995. River out of Eden – A Darwinian View of Life. United States: Basic Books.
  • Groothuis, Douglas R. 2011. Christian Apologetics: a Comprehensive Case for Biblical Faith. Downers Grove, Ill.; Nottingham, England: IVP Academic; Apollos.
  • Hick, John. 2010. Evil and the God of Love. London: Palgrave Macmillan.
  • Hick, John. 1990. Philosophy of Religion. New Jersey: Prentice-Hall International.
  • Hume, David. 2007. Dialogues concerning Natural Religion. United Kingdom: Cambridge University Press.
  • Højlund, Henrik. 2008. Kristendom for begyndere: Et undervisningsmateriale ud fra Katekismus Updated.
  • Lewis, C. S. 1997. Berur kristindómur. Tórshavn: Sprotin.
Alnótin

[1] http://rzim.org/just-thinking/think-again-one-question/

[2] Tilfarið í hesi grein stavar serliga frá Gregory Koukl: https://www.youtube.com/watch?v=Ifl9z_wy-OM

Den oldkirkelige tonaturlære

christ_mosaic

I Fil 2,5-11 er der tale om en bevægelse: Jesus var lig med Gud, men tog på sig en tjeners skikkelse. Den samme bevægelse findes i øvrigt også i den følgende tekst fra Johannesevangeliet: “I begyndelsen var Ordet, og Ordet var hos Gud, og Ordet var Gud … Og Ordet blev kød og tog bolig iblandt os…” (Joh 1,1.14a). I forbindelse med denne bevægelse opstår det, som Hägglund kalder for det egentlige kristologiske problem. Hvordan skal vi forstå dobbeltheden mellem det guddommelige og det menneskelige? Gives der en sammenhængende forklaring? Læs mere her

Er Nýggja Testamenti søguliga álítandi?

New-York-Apologetics-Bible1Í hesi grein ætli eg mær at viðgera nøkur av teimum mest avgerandi próvgrundunum fyri, at Nýggja Testamenti er søguliga álítandi.

Handritini, sum vit hava av Nýggja Testamenti (NT), eru avskriftir av avskriftum av upprunaskriftunum. Hetta kann fáa ein at hugsa, at ein ørgrynna av broytingum óivað er komin inn í tekstin undir øllum avskrivingararbeiðnum ígjøgnum tíðina. Og hetta kann fáa lesaran at spyrja: “Kann eg veruliga líta á, at teksturin, sum eg lesi í NT, samsvarar við upprunaliga tekstin?” Hesum viðvíkjandi sigur heimspekingurin og gudfrøðingurin, William Lane Craig: “Av teimum umleið 138.000 orðunum, sum vit hava í Nýggja Testamenti, er einans ivi um eini 1.400. Teksturin í Nýggja Testamenti er sostatt staðfestur eini 99%. Hetta merkir, at tá ið tú í dag lesir Nýggja Testamenti (á grikskum), tá kanst tú vera vísur í, at tú lesir tekstin, soleiðis sum hann upprunaliga varð skrivaður” (Hewer 2010: 45, egin týðing).

 

Talið av varðveittum avskriftum

Eitt, sum í stóran mun virkar við til at staðfesta trúvirðið hjá NT, er talið av varðveittum avskriftum. Jú fleiri avskriftir ein hevur, tess størri møguleika hevur ein til at samanbera tekstirnar og harvið eisini kanna eftir, um teksturin hevur broytt seg nakað vegna avskrivingina. Tá ið trúvirðið hjá NT verður álopið við pástandinum um, at okkara týðing er grundað á vánalig avrit, tá kann ein eisini vísa hesum aftur við at peika á talið av varðveittum avritum. Hetta háttalag verður eisini brúkt, tá ið ein skal staðfesta trúvirðið hjá øðrum fornaldarligum handritum. Við at staðfesta talið av avritum, góðsku teirra og tíðarfrástøðuna í mun til upprunaliga handritið, kann ein eisini staðfesta trúvirði tess. Fyri teir flestu fornaldarligu tekstirnar finnast bert nøkur fá handrit at samanbera við. Fyri NT finnast harafturímóti umleið 5.700 griksk handrit at samanbera við (Geisler & Roach 2011: 83).

Daniel B. Wallace, sum er tekstkritikari (tvs. ein, sum millum annað arbeiðir við at finna fram til upprunaligu orðingina hjá handritum, hvørs upprunahandrit ikki finnast longur) undirstrikar, at 124 avrit kunnu tíðarfestast innan 300 ár, aftaná at NT varð skrivað. Flestu av hesum avritum eru ymisk brot úr NT. Talan er altso ikki um fullkomnar tekstir, men tá ið ein savnar hesar tekstir saman, kann ein tó finna alt NT í teimum fleiri ferðir (Ehrman, Wallace & Stewart 2011: 34).

Burtursæð frá próvførslu, ið fæst frá grikskum handritum av NT, kann tekstkritikarin eisini nýta  allar møguligar endurgevingar av NT, sum eru at finna í ymiskum kommentarum og prædikum, ið kirkjufedrarnir skrivaðu. Hesar endurgevingar eru so nógvar og so ymiskar, at um so allar omanfyristandandi keldur vórðu oyddar burtur, so hevði ein kunnað sett saman alt NT bert við at nýta endurgevingarnar hjá kirkjufedrunum (ibid.: 33-34).

NT er altso fleiri ferðir betur skjalprógvað enn nógvir av teimum fornaldarligu keldunum, hvørs trúvirði ein vanliga ikki setir spurnartekin við. Sostatt kunnu vit eisini við sera stórari vissu siga, at tað, sum stendur í NT, eisini er tað sama, sum rithøvundurin skrivaði í upprunahandritið.

 

Spurningar hjá søgufrøðingum

Tað er eisini áhugavert at hyggja at ymiskum spurningum, sum søgufrøðingar serliga arbeiða við, tá ið teir skulu finna útav, um eitt handrit er søguliga álítandi ella ikki. Ímillum teir mest vanligu spurningarnar eru hesir:

 

1. spurningur: Finnast vitnisburðir, sum kunnu tíðarfestast stutt eftir sjálva hendingina?

Her metir ein, at vitnisburðurin er meir álítandi, um keldan kann tíðarfestast søguliga tætt at hendingini. Tess minni tíðarfrástøðan er, tess størri grund hevur ein til at hava álit á kelduni.

Síðani 1800-talið hava summir serfrøðingar roynt at funnið próvgrundir fyri eini seinni tíðarfesting av evangeliunum. Sambært hesum serfrøðingum vórðu evangeliini ikki skrivað fyrrenn móti endanum á 2. øld. Sostatt verður tíðarfrástøðan millum hending og frásøgn 150 ár, og hetta hevur við sær, at søguliga trúvirðið verður minni. Men í dag vita vit, at evangeliini vórðu skrivað í 1. øld. Og millum serfrøðingar er mest góðkenda tíðarfestingin ár 60-90 fyri tey sonevndnu synoptisku evangeliini (Matteus, Markus og Lukas) og ár 90-100 fyri evangeliið eftir Jóhannes.

Harvið verður eisini staðfest, at evangelistarnir og mangir av teirra fyrstu lesarum livdu samstundis sum Jesus. Hetta merkir, at fyrstahondsvitnir annaðhvørt kundu sanna ella avsanna tað, sum verður lýst í evangeliunum. Tess vegna kundu evangelistarnir heldur ikki bara skriva eitthvørt. Sannleikin var enn livandi og beinleiðis atkomiligur, tá ið teir skrivaðu. Eygnavitni vóru enn á lívi, sum kundu vitna, hvat Jesus veruliga segði og gjørdi. Soleiðis hevði ein følsk frásøgn skjótt verðið avdúkað (Gustavsson 2000: 126-127). Richard Bauckham leggur eisini dent á hetta, tá ið hann sigur: “Evangeliini vórðu skrivað, meðan minnið um tað, sum tey fortaldu um, enn var livandi. Evangeliið eftir Markus varð skrivað, meðan fleiri av eygnavitnunum livdu. Hini evangeliini vórðu skrivað í eini tíð, tá ið tað minkaði við livandi eygnavitnum, júst í eini tíð tá ið teirra vitnisburður hevði doyð við teimum, um hann ikki varð niðurskrivaður” (Bauckham 2006: 7, egin týðing). Bauckham undirstrikar eisini, at tíðin millum tann “søguliga” Jesus og evangeliini var merkt av eini áhaldandi nærveru av vitnisburðunum hjá eygnavitnunum, sum hildu á við at vera myndugleikakeldur til frásøgn sína líka fram til deyða sín. Teirra frásøgn varð síðani handað víðari í teirra navni (ibid.: 8).

 

Áðrenn ár 70?

Sum nevnt er mest góðkenda tíðarfestingin nú á døgum ár 60-90 fyri synoptisku evangeliini og ár 90-100 fyri evangeliið eftir Jóhannes, men tað er eisini nógv, ið bendir á, at fleiri tekstir vórðu skrivaðir áðrenn ár 70. Viðvíkjandi evangeliinum eftir Lukas og Ápostlasøguni leggja D. A. Carson og Douglas J. Moo til dømis dent á, at nógv peikar á eina tíðarfesting í 60´unum. Serliga tað, at tað ikki verður nevnt, at Jerúsalem varð oytt í ár 70, fær teir til at hugsa hetta (Carson & Moo 2005: 208). Um tú skuldi skriva eina frásøgn um Jesus, aftaná at templið í Jerúsalem varð lagt í oyði í ár 70, hevði tú tá ikki nevnt hesa syrgiligu hending onkustaðni í tí, sum tú skrivaði, serliga tí at Jesus sjálvur segði tað frammanundan, at tað fór at henda? Sjálvandi! Og hetta er júst trupulleikin hjá teimum, sum vilja tíðarfesta evangeliið eftir Lukas og Ápostlasøguna eftir ár 70. At Jesu forsøgn um henda stóra tjóðskaparliga sorgarleik gongur út, verður als ikki nevnt! Teksturin lýsir harafturímóti templið, sum um tað enn er í nýtslu. Hetta peikar altso á eina tíðarfesting áðrenn ár 70 (Geisler & Turek 2004: 237-238).

Profetiini um oyðing Jerúsalems (Luk 19,43-44 og 21,20) er ein av avgerandi orsøkunum til, at nógvir serfrøðingar ikki vilja tíðarfesta evangeliið eftir Lukas (og harvið eisini Ápostlasøguna) áðrenn ár 70. Í hesum tekstinum profeterar Jesus, at Jerúsalem fer at verða lagt í oyði, men um ein hevur eina naturalistiska heimsfatan (tvs. tann hugsjón, at náttúran er tað einasta, sum er til), sum útihýsir slíkum profetium frammanundan, so mugu tekstir, sum halda uppá slíkt, tess vegna eisini hava verðið skrivaðir aftaná sjálva hendingina (Kjær 2005: 179). Hitt letur seg ikki gera sambært naturalistisku heimsfatanini.

Hóast hetta er sum áður nevnt nógv, ið peikar á eina tíðarfesting í 60´unum. Til dømis stuðlar Fyrra Timoteusarbræv (5,18) hesum, tí Paulus endurgevur her úr evangeliinum eftir Lukas (10,7). Paulus skrivaði Fyrra Timoteusarbræv umleið mitt í 60´unum, og tí má evangeliið eftir Lukas eisini hava verið skrivað nakað áðrenn (ibid.: 179). Og um evangeliið eftir Lukas er skrivað fyri oyðing Jerúsalems í ár 70, so hevur Jesus harvið eisini profeterað um oyðing Jerúsalems áðrenn ár 70.

 

Støði í Ápostlasøguni

Tað ber eisini til at tíðarfesta evangeliið eftir Lukas tættari at sjálvari Jesus-hendingini við støði í Ápostlasøguni. Lukas staðfestir deyðan hjá bæði Stefani (Áps 7) og Jákupi, bróðir Jóhannesar (Áps 12), men hansara frásøgn endar við, at leiðararnir, Paulus og Jákup, bróður Jesusar, enn eru á lívi. Frá Klæmint biskupi í Róm, sum skrivaði í seinnu helvt av 1. øld (umleið ár 95), vita vit, at Paulus varð dripin, meðan Nero sat við valdið. Hetta valdið endaði í ár 68. Og frá Josefusi vita vit, at Jákup varð dripin í ár 62. Tess vegna er mest sannlíka niðurstøðan, at Ápostlasøgan er vorðin til áðrenn ár 62. Og um Ápostlasøgan varð skrivað áðrenn ár 62, so má evangeliið eftir Lukas hava verið til áðrenn hetta (Geisler & Turek 2004: 240).

 

2. spurningur: Finnast eygnavitni?

Tá ið søgufrøðingar skulu finna útav, um eitt handrit er søguliga eftirfarandi, spyrja teir eisini, um tað finnast eygnavitni. Vitnisburður frá eygnavitnum verður vanliga mettur sum besti háttur til at staðfesta, hvat ið veruliga er farið fram.

Í bók síni, “The book of Acts in the Settings of Hellenistic History”, lýsir søgufrøðingurin, Colin Hemer, hvussu nágreiniligur Lukas er sum søgufrøðingur við at staðfesta 84 søguliga og fornfrøðiliga góðkendar sannroyndir í Ápostlasøguni. Her er ikki pláss til at nevna allar, men eg kann nevna 10 dømi. Lukas hevur rætt, tá ið hann staðfestir:

  1. hitt rætta staðið, har ið Lýkaónia var (14,6)
  2. hitt rætta málið, sum varð brúkt í Lýstru, nevniliga lýkaónskt (14,11)
  3. hina røttu lýsingina av Filippi sum ein rómversk koloni (16,12)
  4. at eitt samkomuhús var í Tessalóniku (17,1)
  5. at eitt samkomuhús var í Aten (17,17)
  6. eitt altar fyri einum “Ókunnum gudi” (17,23)
  7. hvussu grikskir heimspekingar bóru seg at, sum ikki trúðu uppá likamliga uppreisn (17,32)
  8. at eitt samkomuhús var í Korint (18,4)
  9. at Ánanias var høvuðsprestur um hetta mundið (23,2)
  10. at Feliks var landshøvdingi um hetta mundið (23,24).

Við øllum hesum søguligu sannroyndum í Ápostlasøguni er síðani sera nærliggjandi at spyrja, um tað kann vera nakar ivi um, at Lukas annaðhvørt sjálvur var eygnavitni, ella at hann hevði atgongd til eygnavitnir (Geisler & Turek 2004: 256-259).

 

3. spurningur: Finnast vitnisburðir frá fleiri sjálvstøðugum eygnavitnum?

Søgufrøðingar spyrja eisini eftir, um tað finnast fleiri sjálvstøðugir vitnisburðir til hendingar, tá ið teir skulu staðfesta, um okkurt er eftirfarandi ella ikki. Um tað finnast fleiri sjálvstøðug eygnavitnir til eina hending, tá er hetta eisini við til at sanna, at talan er um eina veruliga søguliga hending (ibid.: 231).

Hvussu kunnu vit vita, at vit hava sjálvstøðugar vitnisburðir frá eygnavitnum? Fyri tað fyrsta, tí at allir høvuðsrithøvundarnir vísa fram serstakt tilfar, sum einans eygnavitnir høvdu vitað. Eitt dømi er, tá ið Jesus sigur við dóttir Jairus: “Talita kumi!” tað er týtt: “Lítla genta, eg sigi tær: reis teg upp!” (Mark 5,41). Her nýtir Markus eina arameiska orðing, ið eftir øllum at døma stavar frá Pæturi, sum var eygnavitni til hendingina og sum ongantíð gloymdi orðini, ið vaktu gentuna aftur til lívs. Ígjøgnum Pætur varð henda orðing síðani varðveitt, tá ið frásøgnin varð umsett til grikskt og onnur mál (Giertz 1978: 109). Hetta serstaka tilfarið hjá Markusi er altso við til at staðfesta evangeliið sum vitnisburð hjá eygnavitnum.

Fyri tað næsta vita vit, at vit hava sjálvstøðugar vitnisburðir frá eygnavitnum, tí teir skriva um tær somu hendingarnar, og tó finnast eisini ymisk frávik teirra millum. Frávik hava sera stóran týdning hesum viðvíkjandi, tí um allar frásøgnirnar stavaðu frá einari keldu, so hevði tað heldur verið talan um samsvar ístaðin fyri frávik. Tá ið gamlar frásøgnir fortelja ta somu grundleggjandi søguna, men tó innihalda ymisk frávik hvør sær, tá fær hetta ofta søgufrøðingar til at staðfesta, at talan má vera um sjálvstøðugar frásøgnir hjá eygnavitnum til somu hending (Geisler og Turek 2004: 272).

Vit kunnu nýta eitt nútíðar dømi: Ein blaðmaður frættir, at ein kvinna er deyð í eini ferðsluvanlukku mitt í býnum. Hann fær skjótt samband við tvey eygnavitni, sum kunnu siga honum, hvat ið var hent. Annað vitnið sigur, at kvinnan kom gangandi eftir gongubreytini. Uttan at hyggja, um nakar bilur kom, fór hon brádliga út á koyribreytina og varð yvirkoyrd av einum bussi. Hitt vitnið sigur, at kvinnan sat í einum bili, sum rendi á ein annan bil við høgari ferð. Í fyrstuni er blaðmaðurin bilsin og hugsar, um hann kann líta á vitnini. Men eitt sindur seinni fær hann samband við eitt annað vitni, sum sigur honum, hvat ið hendi. Tað passaði, at kvinnan var farin út á koyribreytina, har ið hon varð yvirkoyrd av einum bussi. Men ein annar bilførari var síðani komin fram á hana. Hann bar hana inn í bilin og koyrdi síðani avstað við henni við høgari ferð til sjúkrahúsið. Á veg til sjúkrahúsið rendi hann tó á ein annan bil, og kvinnan doyði. Henda søgan lýsir, hvussu ymiskir vitnisburðir partvíst kunnu lýsa eina størri heild (Gustavsson 2000: 231). Sama fyribrigdi er galdandi viðvíkjandi eygnavitnunum í NT.  

Alt bendir altso á, at evangeliini eru frásøgnir hjá eygnavitnunum til Jesus-hendingina. Og tá ið talan er um eygnavitni, tá kann ein eisini vænta, at ein eftirfarandi frásøgn kemur burtur úr, tí at ápostlarnir mintust jú til tað, sum Jesus gjørdi. Um hetta sigur Torben Kjær: “…vit hava sæð, at ápostlarnir myndaðu frásøgnina um Jesus hvør sær. Tá ið vit lýsa frásøgnina á henda hátt og skilja, at talan er um frásøgnina hjá eygnavitnum, at hon er álítandi og søgulig, og at hon finst í ymiskum formi, tá hava vit í frásøgnini hina náttúrligu lýsingina av hinum fløkjaliga sambandinum millum líkheitir og munir millum evangeliini” (Kjær 2005: 156, egin týðing).

Tá ið talan er um frásøgnirnar hjá ápostlunum, sum vóru eygnavitni til ta somu hendingina, so kann ein sambært Torben Kjær lýsa líkheitirnar og munirnar í øllum evangeliiunum á henda hátt (ibid.: s. 158):

 

Jesu lív

4. spurningur: Inniheldur vitnisburðurin nakað, sum setir rithøvundan í ringt ljós?

Ein annar máti, sum søgufrøðingar nýta til at finna útav, um ein rithøvundur sigur satt, er við at nýta sokallaða “principle of embarrassment.” Her ganga søgufrøðingar út frá, at eitthvørt, sum setir rithøvundan í ringt ljós, ivaleyst er satt, tí at flestu rithøvundar lata vera við at nevna tað, sum setir teir í ringt ljós.

Um eg hevði funnið uppá eina søgu, sum eg vildi hava, at onnur skuldu taka í álvara, so hevði eg óivað ikki lýst meg sjálvan soleiðis, sum lærusveinarnir verða lýstir í NT:

  • Ofta skilja teir ikki, hvat Jesus sigur (Mark 9,32; Luk 18,34; Jóh 12,16)
  • Teir eru óumhugsnir (Mark 14,32-41)
  • Jesus sigur við Pætur: “Vík aftur um meg, Sátan!” (Mark 8,33)
  • Teir eru óttafullir (Jóh 20,19)
  • Pætur avnoktar Jesus (Matt 26,69-75)
  • Teir ivast (Jóh 2,18-22; 3,14-18; Matt 12,39-41; 17,9,22-23)

Um eg var rithøvundur til NT og vildi, at fólk skuldu trúgva mær, hevði eg tá yvirhøvur nevnt hetta, um so var, at tað, sum eg skrivaði, bara var nakað, sum eg fann uppá? (Geisler & Turek 2004: 275-276).

 

Niðurstøða

  1. Teksturin í NT er staðfestur eini 99%.
  2. Vit hava umleið 5700 avrit at samanbera við.
  3. Upprunaligu handritini vórðu skrivað stutt eftir sjálva hendingina, ið tey lýsa.
  4. Vit hava eygnavitnir.
  5. Vit hava sjálvstøðugar vitnisburðir.
  6. Vitnisburðarnir innihalda ymiskt, sum setir rithøvundan í ringt ljós.

Alt hetta bendir á, at vit hava góða grund til at líta á NT sum eina søguliga eftirfarandi keldu.

Sjálvt um ein fær staðfest, at NT er søguliga álítandi, so sannførir hetta í sjálvum sær neyvan ein, soleiðis at viðkomandi góðtekur evangeliið. Og tó, so kann kunnleikin um, at NT er søguliga álítandi, beina tað burtur, sum forðar einum í at taka Bíbliuna í álvara, og eggja viðkomandi til at finna útav, hvat Bíblian veruliga sigur (Hewer 2010: 57-58).

 

Til víðari lestur

Lesarin, sum er áhugaður í at lesa meira um hetta evnið, kann finna ymiskt áhugavert tilfar her.

 

Bókmentir

Bauckham, Richard. 2006. Jesus and the Eyewitnesses: The Gospels as Eyewitness Testimony. Grand Rapids, Mich.: William B. Eerdmans Pub. Co.

Carson, D. A, og Douglas J Moo. 2005. An Introduction to the New Testament. Grand Rapids, Mich.: Zondervan.

Ehrman, Bart D, Daniel B Wallace, og Robert B Stewart. 2011. The Reliability of the New Testament. Minneapolis: Fortress Press.

Geisler, Norman L., og William C. Roach. 2011. Defending Inerrancy: Affirming the Accuracy of Scripture for a New Generation. Grand Rapids, MI: Baker Books.

Geisler, Norman L, og Frank Turek. 2004. I Don’t Have Enough Faith to Be an Atheist. Wheaton, Ill.: Crossway Books.

Giertz, Bo. 1978. At tro på Kristus. Odense: Lohses Forlag.

Gustavsson, Stefan. 2000. Med god grund – om sandhed, tro, tvivl og fornuft. København: Credo Forlag.

Hewer, Darren. 2010. «The Historical Reliability of the New Testament». Scribd. http://www.scribd.com/doc/3267723/The-Historical-Reliability-of-the-New-Testament.

Kjær, Torben. 2005. Jesus: En indføring i de tre første evangelier. Hillerød: LogosMedia.

Grundtvigs kirkepolitiske udvikling

GrundtvigByHansen

I 1825 kommer Grundtvigs indsats stærkt til udtryk i hans skrift “Kirkens Gienmæle”, der kommer som en reaktion mod Dr. H. N. Clausens bog “Catholicismens og Protestantismens Kirkeforfatning, Lære og Ritus”. Ifølge Thyssen så Grundtvig i Clausens bog “indbegrebet af den teologi, han måtte bekæmpe, og han tog straks kampen op med et skarpt modskrift, en tordentale fra først til sidst, som han kaldte “Kirkens Gienmæle”. Det var en pjece, skrevet i hast, men den blev skelsættende som udtryk for Grundtvigs nye kirkeforståelse.” Læs mere her

Hvat er Helviti?

heaven-hell

Ein spurningur, sum menniskju javnan seta sær, er spurningurin: Hvussu kann ein kærleiksfullur Gud kasta menniskju í Helviti? Tankin um Helviti hevur verið til veruligan meinboga fyri mong menniskju, soleiðis at tey hava vent Gudi bakið. Tey kunnu rætt og slætt ikki sameina ein kærleiksfullan Gud við Helviti. Og um so er, at ein prestur ella ein prædikantur nevnir Helviti í síni prædiku, so kann hesin eisini verða ákærdur fyri at vera ein helvitisprædikantur. Og tað ljóðar einki serliga positivt, sjálvt um Jesus sjálvur er tann størsti helvitisprædikanturin í Nýggja Testamenti. Men henda ákæran stavar eisini ofta frá tankanum um, at Gud og Helviti ikki kunnu sameinast, og tí skal Helviti heldur ikki prædikast. Hinvegin verður dentur lagdur á, at tað bara er Guds kærleiki, sum skal prædikast.

Eitt hitt mest endurgivna versið í okkara Bíbliu er óiva Jóh 3,16: “Tí at so elskaði Guð heimin, at hann gav son sín, hin einborna, til tess at ein og hvør, sum trýr á hann, ikki skal glatast, men hava ævigt lív.” Hetta versið verður eisini rópt fyri: hin lítla Bíblian, tí at tað kemur jú inn á sjálva kjarnuna í gleðiboðskapinum. Og vit síggja eisini, at orðið: “glatan” verður brúkt í hesum versinum. Í Jóh 3,16 síggja vit, at tann gleðiboðskapurin, sum vit eru kallaði til at boða, inniber, at Gud grípir inn í heimssøguna vegna sín kærleika til hina syndafalnu menniskjuna. Hetta ger hann við at senda sín son inn í heimin fyri at frelsa menniskjuna frá synd, deyða og Helviti. Hvør tann, sum lítur á henda frelsaran, verður frelstur frá glatan og frelstur til ævigt lív. Vit síggja altso, at tað ikki gevur meining at siga, at einans Guds kærleiki skal prædikast og ikki Helviti. Helviti hevur jú ein avgerandi leiklut í sjálvum gleðiboðskapinum.

Kærleiksvreiðin

Hvat er orsøkin til Helviti? Eg haldi, at hesin spurningurin hevur avgerandi týdning, tá ið ein skal fáa greiðu á samanhanginum millum Gud og Helviti. Í prædiku síni, Kærlighedens vrede, leggur Poul Hoffmann, sáli, dent á, at tá ið tað verður ávarað ímóti helvitisprædikantum, og at tað einans skal prædikast um Guds kærleika og ikki Helviti, tá skyldast hetta, at ein hevur gloymt nakað heilt avgerandi viðvíkjandi Guds kærleika, nevniliga at hann er ein oyðandi eldur yvirfyri synd og Sátan. Vreiði er altso nakað, sum saktans kann knýtast at kærleikanum (Hoffmann 1993: 64). Hetta er eisini nakað, sum vit kenna aftur frá okkara egna lívi. Um onkur fremur órætt ímóti okkara kæru, tá tendrast okkara kærleiksvreiði jú eisini, og vit krevja ein rættvísan dóm. Her kunnu vit eisini siga, at kærleikin er grundleggjandi fyri sjálva vreiðina og dómin. Og síðani Gud er kærleiki (1 Jóh 4,8), tá kunnu vit eisini siga, at alheimurin og henda tilveran als ikki er moralskt líkasæl. Hesum viðvíkjandi sigur Jens Ole Christensen eisini nakað soleiðis:

Tað kemur ein dagur, tá ið Gud fer at rudda upp í øllum tí órættvísa, sum vit menniskju hava verið noydd til at liva undir. Tað fer at vísa seg, at hetta ikki var ein tómur og høpisleysur alheimur, sum vit búðu í í eina stutta tíð millum vøggu og grøv. Nei, rættvísi finst veruliga! (Christensen 2009: 144).

Guds kærleiksvreiði er okkara einasta vón! Guds vreiði vísir okkum jú sum sagt, at vit ikki liva í einum tilvildarligum og moralskt líkasælum alheimi. Nei, hinvegin verður øll órættvísi at enda møtt við Guds egna rættvísa dómi (Róm 1,18).

Orsøkin til Helviti og frelsuna

Síðani Gud er bæði heilagur og kærleiksfullur, fellir hann altso sín dóm yvir alt, sum ikki samsvarar við hansara vilja. Hetta er í sær sjálvum eisini orsøkin til Helviti. Samstundis er hetta eisini orsøkin til frelsuna í Jesusi. Í Jesusi vil Gud jú frelsa okkum frá sínum egna dómi. Hetta fær eisini Poul Hoffmann til at siga: “Gud havi lov fyri kærleikans vreiði. Uttan hana var eingin frelsa” (Hoffmann 1993: 65). Um hetta sama sigur Jens Ole Christensen eisini nakað soleiðis:

Vreiðin er veruliga ein partur av Guds góðsku – og harvið eisini ein partur av Guds kærleika. Tað er hin góði Gud, sum ikki kann liva í einari friðarligari tilveru saman við lygn, morði og sviki, ið svarðar aftur. Tað er kærleikin til góðskuna og til tey menniskjuni, sum hann upprunaliga skapaði góð og setti inn í ein góðan heim, sum noyðir hann til at geva eitt aftursvar (Christensen 2009: 143).

Síðani Gud er kærleiki, so kunnu vit eisini siga, at alt tað, ið hann ger, er í samsvar við hansara egna kærleika, íroknað Helviti. Tað er altso eingin mótsøgn millum Gud og Helviti. Helviti er harafturímóti eitt úrslit av Guds kærleiksvreiði, har ið Gud fellir ein endaligan dóm yvir allan óndskap.

Men hví hevur Gud ikki langt síðani felt hin endaliga dómin yvir heimsins óndskap? Jú, tað skyldast hansara kærleika til mannaættina. Um dómurin fall nú, so hevði dómurin eisini borið glatan við sær yvir øll tey, sum enn ikki hava vent um til Jesus. Tað er, sum Pætur ápostul sigur:

“Ikki drálar Harrin við fyrijáttanini, soleiðis sum summir halda tað fyri eina drálan; men heldur er hann langmóðigur við tykkum, av tí at hann ikki vil, at nakar skal glatast, men at allir skulu koma til umvendingar” (2 Pæt 3,9).

Gud vil ikki, at nakar skal glatast. Hann vil, at øll skulu verða frelst. Hetta er eisini orsøkin til, at vit kunnu lesa í Matt 24,14: “Og hesin gleðiboðskapurin um ríkið skal verða boðaður um allan heimin til vitnisburðar fyri øllum fólkasløgunum; og tá skal endin koma.” Henda bíðitíðin inntil hin endaliga dómin kann sostatt eisini kallast fyri náðitíðin. Vegna sína stóru náði bíðar Gud við hinum endaliga dóminum og kallar áhaldandi á okkum og biðjur okkum venda um. Hann vil jú, at so nógv sum gjørligt skulu koma til trúgv á Jesus og verða bjargaði frá dóminum – frá Helviti. Jesus sigur sjálvur:

“Sanniliga, sanniliga sigi eg tykkum: Tann, sum hoyrir orð mítt og trýr honum, sum sendi meg, hevur ævigt lív og kemur ikki til dóms, men hann hevur stigið yvirum frá deyðanum til lívið” (Jóh 5,24).

Hetta er Guds vilji við okkum: at vit stíga yvirum frá deyðanum til lívið. Og tað hendir bert við trúgv á Jesus. Tað er bert ein frelsari, nevniliga Jesus. Og tað er eisini hann, sum kemur at halda dóm yvir mannaættina: antin til lívs uppreisnar ella til dóms uppreisnar (Jóh 5,29).

Tvey sløg av menniskjum

Vit síggja altso, at tað er ein dupultur útgangur frá hesum lívinum: antin Himmal ella Helviti. Á sama hátt er tað sambært C. S. Lewis eisini tvey sløg av menniskjum til í hesum heiminum, nevniliga tey, sum siga við Gud: “verðið vilji tín”, og tey, sum Gud fer at siga við: “verðið vilji tín”. Hesi vildu ikki Gud, og Gud tvingar ikki menniskju til trúgv, sjálvt um hann ynskir, at øll skulu verða frelst (Christensen 2009: 148). Hesum viðvíkjandi undirstrikar Leif Andersen eisini, at Helviti er staðið, har ið Guds vilji ikki er blivin til veruleika, og at talan tí er um Guds grátandi vreiði, tá ið hann verður noyddur at siga við hesi: “verðið vilji tín”. Hetta er eisini nakað tað sama, sum vit lesa um í Jesu dómsorðum yvir Jerusalem:

“Jerúsalem, Jerúsalem! Tú, ið drepur profetarnar og steinar teir, sum eru sendir til tín, hvussu ofta havi eg viljað savnað børn tíni saman, eins og hønan savnar ungar sínar undir veingirnar! Og tit vildu ikki” (Matt 23,37).

o-jerusalem-greg-olsen

Í Bíbliunui møta vit bæði ringum og góðum tíðindum. Tey ringu tíðindini eru, at “øll hava syndað, og teimum vantar Guðs heiður” (Róm 3,23). Hetta setir altso alla mannaættina í eina sera trupla støðu yvirfyri Gudi. Men tað er eisini júst her, at tey góðu tíðindini koma inn í myndina: “og tey verða rættvísgjørd fyri einki av náði hansara við endurloysingini, sum er í Kristi Jesusi” (Róm 3,24). Í sínum kærleika til okkum hevur Gud avgjørt at bjarga okkum út úr hesi truplu støðu við at lata Jesus traðka inn í okkara stað og taka revsingina, sum vit høvdu uppiborðið, á seg sjálvan. Her verða vit altso stillaði yvir fyri einum vali. Antin taka vit ímóti hesi bjargingini og siga við Gud: “verði vilji tín”, ella vraka vit hana og siga: “verði vilji mín”. Um vit yvir fyri Gudi siga: “verði vilji mín”, hvussu kann Gud tá bjarga okkum undan dóminum? Sjálvt um Gud eggjar okkum til at velja lívið í Jesusi, so kann hann, sum sagt, ikki tvinga okkum til at gera tað. Eitt “nei” til Jesus er eitt “nei” til frelsuna í honum. Eingin endar í Helviti, sum í grundini ikki hevur valt tað sjálvur við at frávelja frelsuna í Jesusi. Júst hetta fær eisini C. S. Lewis til at siga, at dyrnar til Helvitis er læstar innanífrá (Craig 2009: 163). Tey glataðu eru har, tí at tey ynskja ikki at hava nakað við Gud at gera. Tey hava so at siga stongt seg inni í Helviti við at steingja Jesus úti frá teirra lívi. Carl Fr. Wisløff sigur tað eisini soleiðis: “Hitt djúpa álvara við glatanini er, at tað er Guð sjálvur, sum havnar einum menniskja, sum hevur havnað Kristusi” (Wisløff 2004: 188).

Gehenna

Hvat er Helviti? Douglas Groothuis lýsir Helviti nakað soleiðis:

Helviti er at missa sína sál. Hetta er ein so ræðuligur veruleiki, at Bíblian brúkar fleiri mátar at lýsa hetta. Lýsingarnar av Helviti, sum verða givnar í Bíbliuni – so sum avgrundarbrunnurin (Opb 9,1-12), eldsjógvurin (Opb 20,14), bølamyrkrið (Jud 13), gráturin og tannagríslið (Matt 25,30) – avdúka veruleikan um hin æviga skilnaðin frá hinum rættvísa og kærleiksfulla Gudi.[1]

Orðið, sum Jesus oftast brúkar viðvíkajndi hesum skilnaðinum, er gehenna (grikst: γέεννα = Helviti; Matt 5,22; Mark 9,43; Luk 12,5 o.a.). Orðið er tikið frá hinum hebraiska ge Hinnom, sum merkir dalur Hinnoms. Í dali Hinnomssonar (בְּגֵ֣יא בֶן־הִנֹּ֔ם), sunnanfyri Jerusalem, vórðu børn einaferð í Ísraels søgu offraði til hin kánánæiska avgudin, Molok (2 Kong 16,3; 21,6; Jer 7,31; 32,35). Hesin avgudurin var gjørdur úr kopari og hevði høvdið av einum oksa og útrættar mannaarmar. Avgudurin varð hitaður upp við eldi innaní, soleiðis at hann var glóðheitur, og síðani vórðu smábørnini løgd í armarnar av Moloki og brend. Fyri at hindra foreldrunum í at hoyra skríggi av barninum, brúkti man trummusláttur. Tað er eisini hetta, sum tað verður sipað til, tá ið vit lesa, at Jósia kongur “avhalgaði offureldstaðin í dali Hinnomssonar, til tess at eingin aftur skuldi lata son sín ella dóttur ganga gjøgnum eldin Móloki til handar” (2 Kong 23,10). Hetta var altso nakað, sum øll knýttu at nøkrum ræðuligum, nakað, sum ongatíð varð gloymt í Ísrael. Og orðið, gehenna (γέεννα), er sostatt nakað, sum verður knýtt at Guds fráveru, pínu og neyð, bæði andaliga og likamliga sæð.

foster_bible_pictures_0074-1_offering_to_molech

Tá ið vit skulu leita okkum fram til hin málsliga upprunan til orðið, sum vit í okkara høpi brúka um gehenna, nevniliga Helviti, tá kann hetta sporðast aftur til oldnorrønu-orðið: helvíti. Fyrri parturin av orðinum, hel,  er knýtt at norrønu gudalæruni og var navnið á tí, sum valdaði í deyðsríkinum. Í víkingatíðini bleiv hetta orðið eisini brúkt um hitt keðiliga staðið, sum fólk endaðu í aftaná deyðan, um tey ikki vóru so heppin at koma til Valhøll. Hel er eisini tað sama, sum “hell” á enskum og hitt danska “ihjel”. Seinna helvtin av orðinum, víti, merkir “revsing”. Helviti merkir sostatt “Hel revsar”. Tað kann tykjast undarligt, at okkara bíbliuumseting brúkar eitt orð, sum hevur sín uppruna í norrønu gudalæruni. Og tó, so er hetta kanska ikki so løgið alíkavæl. Tá ið kristindómurin kemur til eitt nýtt umráði, har ið eitt annað mál verður brúkt, tá verður kristindómurin noyddur til at lýsa seg sjálvan við tí málinum, sum longu verður brúkt í hesum nýggja umráðinum. Víkingar høvdu neyvan forstaði, hvat Helviti var, um ein bert brúkti orðið: γέεννα. Hinvegin var Helviti nakað, sum víkingarnir kundu skilja (Tøndering 2007: 33).

Hvussu lýsir Bíblian Helviti?

Bíblian lýsir Helviti við ymiskum orðum og myndum, sum eftir okkara tykki ikki heilt lata seg sameina. Helviti verður m.a. lýst sum ein ævigur eldur: “Tá skal hann eisini siga við tey vinstrumegin: Farið burtur frá mær, bannaðu tit, í hin æviga eldin, sum er ætlaður djevulinum og einglum hansara!” (Matt 25,41). Samstundis lýsir Bíblian eisini Helviti sum myrkrið fyri uttan: “Men eg sigi tykkum, at mong skulu koma eystaneftir og vestaneftir at sita til borðs við Ábrahami og Ísaki og Jákupi í himmiríki; men ríkisins børn skulu verða koyrd út í myrkrið fyri uttan; har skal verða grátur og tannagrísl” (Matt 8,11-12). Tað er eyðsæð, at hesar lýsingar av Helviti (myrkur og eldur) bresta saman. Hetta bendir á, at talan ikki er um eina bókstavliga lýsing av Helviti (Hegstad 1994: 17). Sambært Jens Ole Christensen eigur hetta at fáa okkum til at vera eitt sindur varðin við, hvussu vit lýsa Helviti (Christensen 2009: 146). Erling Utnem er eisini inni á hesum, tá ið hann hesum viðvíkjandi lýsir sjónarmiðið hjá Luther:

“Helvedet er ikke et Satans rike og helvedes-straffene ikke demonisk tortur og fysisk pine...” (Utnem 1953: 325).

Viðvíkjandi Helviti eigur ein heldur at leggja dent á tað, sum er høvuðsmálið, nevniliga at Helviti er nærvera av Guds vreiði (eldurin), og at tað samstundis eisini er Guds frávera (myrkrið uttanfyri). (Christensen 2009: 146).

Hvat er ein helvitisprædikantur?

Prestar og prædikumenn, ið nevna Helviti í sínum prædikum, eru ofta í vanda fyri at verða kallaðir helvitisprædikantar. Tessvegna verður tað eisini freistandi hjá teimum at tiga Helviti burtur.

the_fire__brimstone_preaching

Men vit hava jú sæð, at Helviti og ein kærleiksfullur Gud veruliga kunnu sameinast. Ikki bara kunnu tey sameinast. Tey mugu sameinast! Sjálvt um ein er í vanda fyri at verða kærdur sum helvitisprædikantur, so má Helviti tó ikki tigast burtur. Sum vit hava sæð, er Helviti jú ein partur av sjálvum gleðiboðskapinum, og um ein tigur Helviti burtur, so tigur ein eisini ein avgerandi part av gleðiboðskapinum burtur. Um Helviti ikki verður prædikað, so verður tað í roynd og veru ógjørligt at prædika gleðiboðskapin. Sostatt Helviti prædikast, um gleðiboðskapurin skal prædikast. Kunnu vit yvirhøvur prædika um Guds kærleika uttan at prædika um Helviti? Sæð í ljósinum av tí, sum eg longu havi nevnt, letur hetta seg ikki gera, tí at Helviti er jú eitt úrslit av Guds kærleika. Eg trúgvi, at Jóh 3,16 er eitt gott dømi uppá, hvussu vit eiga at prædika: Guds kærleiki til okkum sýnir seg við tað, at hann grípir inn í okkara vónleysu støðu við at senda sín son sum frelsara frá glatan og frelsara til ævigt lív. Vit síggja altso, at bæði glatan og frelsa eru avgerandi partar av hesum gleðiboðskapinum. Og um vit taka glatanina burtur úr líkningini, tá er talan ikki longur um nakran gleðiboðskap. Tað er sjálvandi ymiskt, hvussu nógvan dent ein leggur á hesi bæði, men um glatan ikki er við í gudfrøðini, tá er tað í grundini heldur ikki gleðiboðskapurin, sum verður boðaður.

Kærleikans Gud

Um Helviti sigur Timothy Keller nakað soleiðis:

Nógv av teimum skeptisku, sum eg práti við nú á døgum, siga tað sama, sum eisini eg plagdi at siga. Tey kunnu ikki fáa seg til at trúgva á tann bíbliunnar Gud, sum revsar og dømir fólk, tí at tey jú trúgva á “kærleikans Gud.” Hesum viðvíkjandi plagi eg í dag at spyrja, hvat fær tey til at halda, at Gud er kærleiki? Kunnu tey skoða lívið í heiminum í dag og siga: “Hetta prógvar, at heimsins Gud er kærleikans Gud”? Kunnu tey skoða heimssøguna og siga: “Hetta vísir okkum, at søgunnar Gud er kærleikans Gud”? Kunnu tey hyggja at heimsins átrúnaðarligu tekstum og koma til niðurstøðuna, at Gud er kærleikans Gud? Á ongan hátt er hetta hitt valdandi eyðkenni av Gudi í nøkrum av teimum stóru trúarrætningunum. Mín niðurstøða er, at keldan til tankan um, at Gud er kærleiki, er sjálv Bíblian. Og Bíblian fortelur okkum, at kærleikans Gud eisini er ein Gud, ið dømir og sum at enda fer at seta alt í heiminum uppá sítt rætta pláss (Keller 2008: 82-83).
Meira enn eitt banniorð

Helviti er nógv meira enn bert eitt banniorð. Sum vit hava hoyrt, sipar hetta til tað orðið, sum Jesus brúkti um glatanina, nevniliga gehenna – staðið, sum er merkt av Guds vreiði og fráveru. Vit hava hoyrt, at Helviti er Guds kærleiksvreiði mótvegis øllum óndskapi, og at hetta sostatt vísir okkum, at vit veruliga liva í einum alheimi, sum als ikki er moralskt líkasælur. Haraftúrímóti vil Gud beina allan óndskap burtur. Síðani vit eisini hava óndskap í okkum sjálvum, setir hetta okkum í eina sera trupla støðu yvir fyri Gudi. »Tann er eingin, sum rættvísur er, ikki ein; tann er eingin, sum vitur er; tann er eingin, sum søkir Guð. Allir eru teir viknir av leið, allir sum ein vorðnir spiltir; tann er eingin, sum ger gott, ikki ein tann einasti…« (Róm 3,10-12). Sostatt er glatan altso ein vandi hjá allari mannaættini. Men Gud havi lov fyri, at hann eisini er ein frelsandi Gud. Hann vil bjarga okkum frá hansara egnu kærleiksvreiði (Róm 5,9).

Síðani Gud er kærleiki, finst eisini kærleiksvreiði, og tí finst Helviti, men síðani Gud er kærleiki, finst eisini frelsa frá Helviti.

Tað er her frelsarin kemur inn í myndina. Jesus prædikar gleðiboðskapin um Gud til okkum og sigur: “Tíðin er fullkomin, og Guðs ríki er í nánd! Vendið um og trúgvið gleðiboðskapinum!” (Mark 1,14-15).

shutterstock_212365306-1000x640

Umvending inniber, at vit venda okkum frá nøkrum og venda okkum til nakað annað. Hvat venda vit okkum frá? Vit venda okkum frá lívinum uttan Gud. Vit venda okkum frá Helviti. Hvat venda vit okkum til? Vit venda okkum til lívið saman við Gudi. Vit venda okkum til Himmalin. Og hetta er Guds vilji við okkum øllum! Hetta er Guds vilji við tær! Hin brennandi spurningurin er so, um tú hevur fingið sagt við Gud: “verðið vilji tín”? Ella vilt tú heldur ganga tína egnu leið? Vilt tú heldur siga: “Verðið vilji mín”? Nei, lurta heldur eftir Jesu kallandi rødd, tá ið hann sigur við teg: Vend um og trúgv gleðiboðskapinum! Sig heldur av hjarta: “Verðið vilji tín!” Tá ið tú gert tað, hevur tú nevniliga Guds orð uppá, at Himmalin er fyri framman og ikki Helviti:

“Sanniliga, sanniliga sigi eg tykkum: Tann, sum hoyrir orð mítt og trýr honum, sum sendi meg, hevur ævigt lív og kemur ikki til dóms, men hann hevur stigið yvirum frá deyðanum til lívið” (Jóh 5,24).

Má Gud vælsigna teg til at hoyra Jesu orð og at trúgva honum, sum sendi hann. Tá hevur tú ævigt lív og kemur ikki til dóms. Tá hevur tú stigið yvirum frá deyðanum til lívið.

Keldur
  • Craig, William Lane & Chad Meister. 2009. God is great, God is good. Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press.
  • Christensen, Jens Ole. 2009. Når tro og liv brager sammen. Hillerød: LogosMedia.
  • Hegstad, Harald. 1994. Fortabelsen. Oslo: Credo Forlag.
  • Hoffman, Poul. 1993. Herrens lue. København: Credo Forlag.
  • Keller, Timothy. 2008. The reason for God. New York: Dutton.
  • Tøndering, Claus. Helvede – og en kærlig Gud. Fredericia: Forlagsgruppen Lohse.
  • Utnem, Erling. 1953. Luthers syn på Helvede. Fast Grunn – Nr. 5 – Årg. 6.
  • Wisløff, Carl Fr. 2004. Eg trúgvi. Nesvík: Heimamissiónsforlagið.

[1] http://www.bethinking.org/who-are-you-god/intermediate/what-about-hell.htm

Moralska próvgrundin fyri Guds tilveru

moralcompass1.jpg86b0f639-f3b9-4688-b8ab-bffc32f45b6dOriginal

At hava rætt til at gera nakað er als ikki tað sama sum at gera nakað, ið er rætt. Nakað soleiðis orðar kendi enski rithøvundurin G. K. Chesterton seg.[1] Um eg veruliga havi rætt til at gera nakað, hvussu kann tað tá vera moralskt skeivt at gera tað? Hvør hevur rættin til at avgera, hvat ið er moralskt gott ella ónt? Er gott og ónt veruliga til? Hvat er grundarlagið hjá moralinum? Um vit menniskju eru tað einasta grundarlagið hjá moralinum; um tað bert eru vit, ið avgera, hvat ið er gott ella ónt, kunnu vit tá nakratíð siga, at endaligar moralskar lógir eru til? Standa vit tá ikki einans eftir við fullkomnari tilvild? Er talan tá ikki heldur um ”smag og behag”? Ella sum Friedrich Nietzsche sigur: ”Tú hevur tín veg. Eg havi mín veg. Men hin rætti vegurin og hin einasti vegurin er ikki til.”[2]

Her ætli eg mær at viðgera hesar spurningarnar eitt sindur nærri. Eg fari at kanna, um moralurin hjá menniskjum kann sporast aftur til Gud sum tann besta frágreiðingin til tilveruna av einum objektivum morali, t.v.s. ein moralur, ið ikki er treytaður av meiningini hjá menniskjum, mótsætt einum subjektivum morali, ið nevniliga er treytaður av meiningini hjá menniskjum (Craig 2010: 130).

 

Kunnu vit vera góð uttan Gud?

Í bókini “Philosophical Foundations for a Christian Worldview” spyrja J. P. Moreland og William Lane Craig, um vit kunnu vera góð uttan Gud? Teir leggja dent á, at spurningurin ikki snýr seg um, um ein kann vera góður, sjálvt um ein ikki trýr á Gud. Sambært teimum hevði tað verið hástórt at hildið uppá, at ein ikki kann vera góður, tá ið ein ikki trýr á Gud. Men tað er ikki hetta, ið spurningurin hjá teimum snýr seg um. Harafturímóti snýr spurningurin seg um objektivitetin hjá moralinum. Moreland og Craig leggja nevniliga dent á, at tað finnast nógvir heimspekingar, ið hava ført fram, at objektiviteturin hjá moralinum er tryggjaður, um Gud er til. Men um Gud harafturímóti ikki er til, so er moralur einans nakað, ið menniskjan sjálv hevur viðtikið. Tá er moralurin subjektivur og óbindandi. Sambært Moreland og Craig kunnu menniskju tá saktans halda á við teirra gerningum, men uttan Guds tilveru kunnu hesir gerningar tó ikki longur sigast at vera góðir ella óndir í sær sjálvum, tí at objektiv moralsk virðir eru jú ikki til, um Gud ikki er til. Skilt á henda hátt kann ein tí heldur ikki vera góður uttan Gud. Men um vit harafturímóti trúgva, at moralsk virðir veruliga eru objektiv, so ber hetta eisini við sær, at vit hava eina moralska orsøk til at trúgva á Gud (Moreland 2003: 490-491).

Moreland og Craig greiða frá, at objektiv moralsk virðir merkja, at man kann snakka um rætt og skeivt, uttan at hetta skal vera treyta av meiningini hjá menniskjum. Tað er t.d. tað sama sum at siga, at hin nasistiski jødahaturin var moralskt andstyggiligur, sjálvt um nasistarnir hildu, at tað, ið teir gjørdu, var gott. Tað hevði eisini verið moralskt andstyggiligt, um tað vísti seg, at nasistarnir vunnu seinna heimsbardaga og megnaðu at beina fyri ella heilavaska øll tey, ið vóru ósamd við teimum. Sambært almennari teismu er Guds egna heilaga og góða natúra orsøkin til tilveruna av einum treytaleysum standardi, sum allir gerningar skulu mátast efter (ibid.: 491).

 

Hitt gudleysa hugsanargrundarlagið

Hvørjar fylgjur hevur eitt gudleyst hugsanargrundarlag fyri moralin? Um Gud ikki er til, hvat er so grundarlagið hjá moralsku virðunum? Sambært Moreland og Craig verður tað trupult at síggja, hví ein skuldi hugsað, at menniskju eru nakað serligt, og at teirra moralur er objektivt galdandi, um Gud ikki er til (ibid.).

Um moralur bert er eitt slag av ”flokkmorali”, sum homo sapiens[3] hevur útviklað í hennara stríði fyri at yvirliva, hvat er tað so, sum ger júst henda ”flokkmoral” bindandi? Moreland og Craig leggja aftur dent á, at spurningurin ikki snýr seg um, at man skal trúgva á Gud fyri at liva eitt moralskt gott lív. Viðvíkjandi morali og etiskum meginreglum snýr høvuðsspurningurin seg harafturímóti um teirra tilverufrøðiliga grundarlag.[4] Verður moralurin ikki óstøðugur, um hann hvørki stavar frá Gudi ella er grundfestur í einum transsendentum grundvølli? (ibid.: 492). Ein og hvør orsøk til at síggja ”flokkmoralin” hjá homo sapiens sum ein objektivan sannan moral tykist at vera burturbeind, um Gud ikki er til. Tá er menniskjan bert eitt tilvildarligt úrslit av náttúruni, sum er útviklað lutfalsliga stutt síðani á einum óendaliga lítlum smákorni, sum er horvið onkustaðni í einum fíggindaligum og tankaleysum alheimi, og sum er dømt til undirgang um lutfalsliga stutta tíð (ibid.).

Niðurstøðan hjá Moreland og Craig er, at um Gud ikki er til, so hevur ein eisini orsøk til at hugsa, at objektiv moralsk virðir og moralskar skyldur heldur ikki eru til. Tá hava vit hvørki moralskar skyldur ella moralska ábyrgd fyri okkara gerningum. Men um vit harafturímóti trúgva, at objektiv moralsk virðir og moralskar skyldur veruliga eru til, so hava vit eisini eina góða orsøk til at trúgva, at Gud er til (ibid.: 495).

 

Moralska próvgrundin

Craig orðar moralsku próvgrundina soleiðis:

1. Um Gud ikki er til, so eru objektiv moralsk virðir og moralskar skyldur heldur ikki til.
2. Objektiv moralsk virðir og moralskar skyldur eru til.
3. Tess vegna er Gud til (Craig 2010: 129). 

Her er talan um eina sokallaða deduktiva próvgrund, sum verður orðað soleiðis, at niðurstøðan fylgir neyðturviliga, um fortreytirnar eru sannar.[5] Um ein vil avnokta Guds tilveru, so má ein sostatt mótprógva antin fyrru ella seinnu fortreyt.

Fyri at sleppa undan misfatan av moralsku próvgrundini er tað sera umráðandi, at ein fyrst og fremst ger mun á tilveru (ontologi)[6] og vitan (epistemologi).[7] Craig greiðir frá muninum á fylgjandi hátt: Moralsk ontologi snýr seg um veruleikan av moralskum virðum og eginleikum. Moralsk epistemologi snýr seg um okkara vitan um moralskar sannleikar (Craig 2008: 176). Og viðvíkjandi moralsku próvgrundini spyr ein nevniliga: Eru objektiv moralsk virðir og moralskar skyldur til, um Gud ikki er til?[8] Talan er altso ikki um, at ein objektivur moralur er treytaður av trúnni á Gud. Harafturímóti er talan um, at ein objektivur moralur er treytaður av Guds tilveru (Craig 2010: 134).

 

Fyrra fortreyt

Passar henda orðingin: Um Gud ikki er til, so eru objektiv moralsk virðir og moralskar skyldur heldur ikki til? Alt bendir á, at hetta er satt. Hvussu skal ein kunna greiða frá objektivum morali uttan Gud? Kendi gudloysingurin, Jean-Paul Satre, er púra greiður hesum viðvíkjandi. Hann heldur, at tað er sera óhugnaligt, at Gud ikki er til, tí at við honum hvørvur ein og hvør møguleiki fyri at finna nakað, ið er gott a priori. Tað stendur ikki skrivað nakrastaðni, at hitt góða finst, at ein skal vera heiðurligur, at ein ikki skal lúgva. Nei, alt er loyvt, um Gud ikki er til, og menniskjan er sostatt hjálparleyst einsamøll, tí at hon finnur hvørki hjá sær sjálvari ella uttan fyri seg sjálva nakað at halda fast í (Gustavsson 2000: 89).

Viðvíkjandi Guds fráveru segði Friedrich Nietzsche eisini:

Hvør gav okkum svampin til at viska allan sjónarringin burtur við? Hvat gjørdu vit, tá ið vit loystu hesa jørðina frá hennara sól? Hvagar fer hon nú? Hvagar fara vit? Burtur frá øllum sólum? Detta vit ikki áhaldandi? Aftureftir, á liðina, frameftir, allar vegir? Finst upp og niður enn? Villa vit okkum ikki burtur sum gjøgnum ein endaleysan einkisleika? Andar hitt tóma rúmið ikki okkum til sín? Er tað ikki vorðið kaldari? (Gustavsson 2000: 92, egin umseting).

Ella sum Richard Dawkins sigur í bókini River out of Eden:

Í einum alheimi av elektronum og sjálvsøkjandi genum ... fara summi fólk at fáa skaða, meðan onnur hava eydnuna við sær, og tú kanst ikki finna nakað vit ella skil í honum, ei heldur rættvísi. Alheimurin, sum vit síggja, hevur júst teir eginleikarnar, sum vit eiga at vænta, um tað í grundini ikki er nøkur sniðgeving, einki endamál, einki ónt og einki gott, einki annað enn bert blind, miskunnarleys líkasæla (Dawkins 1995: 133, egin umseting).

Tað, ið hesir gudloysingarnir siga, samsvarar eisini væl við fyrru fortreyt, ið nevniliga sigur, at objektiv moralsk virðir og moralskar skyldur eru treytaðar av Guds tilveru.

Objektiv moralsk virðir krevja Guds tilveru. Craig undirstrikar, at moralsk virðir hava vanliga verið grundaði í Gudi sum hitt hægsta góða, men hann spyr síðani, hvat ið orsøkin til okkara moralsku virðir kann vera, um Gud ikki er til. Hví hugsa, at menniskju hava moralskt virði, um Gud ikki er til? Niðurstøðan hjá Craig er, at hann frá einum gudleysum sjónarhorni ikki dugir at síggja, hví ”flokkmoralurin” hjá homo sapiens partú skal vera objektivt sannur. Um ein tekur Gud burtur úr myndini, so stendur ein einans eftir við einari apulíknandi veru við moralskum stórlætisørskapi (Craig 2010: 131-132).

Craig leggur eisini dent á, at moralskar skyldur hava vanliga verið sæddar sum nakað, ið stavar frá Guds boðum. Men um Gud ikki er til, hvat kann grundarlagið hjá objektivum moralskum skyldum tá vera? Craig undirstrikar, at um gudloysingarnir hava rætt, so eru menniskju bert djór, og djór hava ikki nakra moralska skyldu yvir fyri hvørjum øðrum. Tá ið ein leyva t.d. drepur eina sebra, tá er talan um dráp, men ikki um morð (ibid.: 132). Hví skal ein yvirhøvur hava nakra moralska skyldu, um so er, at Gud ikki er til? Hvat er tað tá, ið eggjar okkum til at halda hesar moralsku skyldurnar? Út frá einum gudleysum sjónarmiði verður tað sera trupult at síggja hetta sum nakað annað enn eina subjektiva fatan, ið stavar frá samfelagnum og foreldrunum. Niðurstøðan hjá Craig er, at um eingin moralskur lóggevi er til, so er tað heldur ikki nøkur objektiv moralsk lóg til, ið vit mugu halda (ibid.: 133). Ella sum Nietzsche segði: ”Tú hevur tín veg. Eg havi mín veg. Men hin rætti vegurin og hin einasti vegurin er ikki til.”

Altso: Um Gud ikki er til, so eru objektiv moralsk virðir og moralskar skyldur heldur ikki til.

 

Seinna fortreyt

Er objektivur moralur til? Flest fólk eru samd hesum viðvíkjandi. Hetta kunnu nøkur dømi hjálpa okkum til at skilja:

1. Tað er altíð skeivt at pína fólk fyri stuttleikar.
2. Tað er altíð skeivt at neyðtaka.
3. Tað er altíð skeivt at umskera kvinnur.

Moralski varhugin hjá menniskjum rættvísger fortreytina: Objektiv moralsk virðir og moralskar skyldur eru til. Men kann ein staðfesta tilveruna av einum objektivum morali á henda hátt? Ein kann jú ikki kanna hann vísindaliga. Harumframt er hin moralski varhugin eisini skiftandi. Men sambært Doug Powell kunnu vit tó náa moralska vitan beinleiðis. Her er tað altso ikki neyðugt við vísindaligum kanningum. Ein beinleiðis moralskur varhugi sæst t.d. við setninginum: ”Tað er skeivt at pína børn fyri stuttleikar.” Ein nýtist ikki at kanna, hvat ið píning er, hvat børn eru, og hvat stuttleiki er, áðrenn ein kemur til niðurstøðuna, at tað er skeivt. Sambært Powell er tað sjálvsagt, at tað er moralskt andstyggiligt (Powell 2006: 81-82). Menniskju, ið ikki síggja hetta, eru moralskt brekaði sambært Craig (Craig 2010: 141).

Tað er altso sumt, ið er grundleggjandi ónt og skeivt, líkamikið hvør tú ert, hvar tú kemur frá, ella nær tú livir. Við øðrum orðum eru objektiv moralsk virðir og moralskar skyldur altso til. Síðani fyrra og seinna fortreyt passa, fylgir niðurstøðan sostatt neyðturviliga: Tess vegna er Gud til. Henda deduktiva próvgrundin er við til at leggja dent á, at objektivur moralur best kann lýsast í einum teistiskum alheimi. Hetta samsvarar eisini við Bíbliunnar boðskap um, at Gud hevur skrivað sína lóg á hjørtuni hjá menniskjum: ”Tí at tá ið heidningarnir, sum ikki hava lóg, av náttúruni gera tað, sum lógin býður, tá eru teir, tó at teir ikki hava lóg, sær sjálvum lóg; teir sýna, at verk lógarinnar er skrivað í hjørtum teirra, við tað at samvitska teirra ber sín vitnisburð og hugsanirnar sín ámillum ásaka ella eisini avsaka hvør aðra” (Róm 2,14-15).

Henda upptøkan hjá Reasonable Faith lýsir eisini moralsku próvgrundina hjá Craig á ein góðan hátt:

 

Morallógin

Í bókini Berur kristindómur (Mere Christianity) leggur C. S. Lewis dent á, at vit øll kenna munin millum rætt og skeivt, og at vit harvið eisini viðurkenna, at ein objektiv morallóg finst. Tá ið vit ransaka okkum sjálvi, síggja vit, at henda morallógin bendir á, at onkur ella okkurt ynskir, at vit skulu hava ein ávísan atburð.

Tankagongdin kann altso stillast upp soleiðis:

1. Ein og hvør lóg hevur ein lóggeva.
2. Morallógin er til.
3. Tess vegna er ein morallóggevi til.

Hesin morallóggevin, sum eggjar okkum til at gera tað rætta, og sum fær okkum til at kenna okkum illa við, tá ið vit gera tað skeiva, er best forstaðið sum ein máttur, ið stýrir alheiminum, sambært Lewis.

Í bókini hjá sær sigur Lewis, at tað eru serliga tvey sjónarmið, ið hann vil leggja dent á: Í fyrsta lagi, at menniskju um allan heimin hava hesa sjáldsomu hugmynd, at tey eiga at bera seg at á ein ávísan hátt, og tey kunnu ikki rættiliga loysa seg frá henni. Í øðrum lagi, at tey í roynd og veru ikki bera seg at samsvarandi hugmyndini. Tey kenna morallógina, men tey bróta hana.

At enda leggur Lewis eisini dent á, at kunnleikin um, at vit hava eina morallóg, og at vit bróta hana, hesin kunnleikin, sigur hann, eigur at fáa okkum til at kenna okkum órólig. Lewis undirstrikar, at kristindómurin sigur, at menniskju mugu iðra seg, og at hann lovar teimum fyrigeving. Kristindómurin hevur einki at siga menniskjum, sum ikki vita seg at hava gjørt okkurt, sum neyðugt er at iðra seg um, og sum ikki hava varhuga av, at teimum tørvar fyrigeving.

Tað er eftir, at vit hava skilt, at ein verulig morallóg er til og at ein máttur er handan hesa lóg – og at vit hava brotið hesa lóg og sett okkum sjálvi skeivt upp ímóti hesum mátti – tað er eftir alt hetta, ikki eina løtu fyrr, at kristindómurin fer at siga tær okkurt. Tá ið tú veitst, at tú ert sjúkur, fert tú at lurta eftir læknanum, sigur Lewis (Lewis 1997: 15-41).

 

Keldur
  • Craig, William Lane. 2008. Reasonable Faith: Christian Truth and Apologetics. Wheaton, Ill.: Crossway Books.
  • Craig, William Lane. 2010. On Guard: Defending Your Faith with Reason and Precision. Colorado Springs, Colo.: David C. Cook.
  • Dawkins, Richard. 1995. River out of Eden – A Darwinian View of Life. United States: Basic Books.
  • Gustavsson, Stefan. 2000. Med god grund – om sandhed, tro, tvivl og fornuft. København: Credo Forlag.
  • Lewis, C. S. 1997. Berur kristindómur. Tórshavn: Sprotin.
  • Moreland, James Porter. 2003. Philosophical Foundations for a Christian Worldview. Downers Grove, Ill.: InterVarsity Press.
  • Powell, Doug. 2006. Holman QuickSource Guide to Christian Apologetics (Holman Quicksource Guides). B&H Publishing Group.
  • Samples, Kenneth Richard. 2007. World of Difference, A (Reasons to Believe): Putting Christian Truth-Claims to the Worldview Test. Baker Books.
  • Svendsen, Lars Fr. 2008. H. Indføring i filosofi – Det sande, det gode og det skønne. 1. udgave. Århus: Klim.

[1] http://www.goodreads.com/quotes/11937-to-have-a-right-to-do-a-thing-is-not

[2] http://www.goodreads.com/quotes/9213-you-have-your-way-i-have-my-way-as-for

[3] Heitið á menniskjanum sum dýrafrøðiligt slag.

[4] T.v.s. ontologi. Les meira um hetta niðanfyri.

[5] Eitt annað kent dømi uppá eina deduktiva próvgrund verður eisini orðað soleiðis:

  1. Øll menniskju eru deyðilig.
  2. Sokrates er ein menniskja.
  3. Tess vegna er Sokrates deyðiligur (Samples 2007: 49).

[6] Ontologi: læra um tilveru, og hvat ið er hitt mest grundleggjandi í veruleikanum. Her spyr ein t.d.: Hvat er hitt mest veruliga av øllum? (Lars Fr. H. Svendsen. 2008. Indføring i filosofi – Det sande, det gode og det skønne, 1. udgave. Århus: Klim, s. 15).

[7] Epistemologi: læra um vitan. Her spyr ein t.d.: Hvat er vitan? Hvussu fáa vit vitan? Hvat kunnu vit vita? (Ibid.).

[8] Moralsk virðir skulu fatast sum virðið hjá einum persóni ella einum gerningi, og um hann er góður ella ringur. Moralskar skyldur skulu fatast sum okkara skylda til at bera okkum at á ein ávísan hátt, og um talan er um ein rættan ella skeivan gerning. T.d. kann tað saktans vera gott fyri teg at gerast lækni, men hóast hetta hevur tú ikki eina moralska skyldu til at gerast lækni. Craig skilur altso ímillum gott/ringt og rætt/skeivt. Gott/ringt snýr seg um virðið av onkrum ávísum, meðan rætt/skeivt snýr seg um skylduna til at gera okkurt ávíst (Craig 2010: 130).