Gud og heilin

“Reglufast gudloysi, sum sigur seg vera hin mest skynsama og logiska tilgongdin til veruleikan, er í roynd og veru fullkomiliga sjálvtýnandi og kann ikki verjast á nakran logiskan hátt. Tað vil siga, um allur evnisheimurin veruliga er settur saman av reinari tilvild og ikki er stýrdur av nøkrum hægri mátti ella einari yvirjarðligari vitveru, so er hin neyðturviliga fylgjan, at molikylirnar í mannaheilanum eisini eru eitt úrslit av reinari tilvild. Við øðrum orðum hugsa vit soleiðis, sum vit gera, tí at atomir og molikylir í okkara heilavevnaði tilvildarliga hava bundið seg saman soleiðis, sum tær hava, fullkomiliga uttan at verða stýrd av nakrari yvirjarðligari vitveru. Sostatt er heimspekin hjá menniskjum, teirra logisku háttaløg og allar teirra tilgongdir til veruleikan í roynd og veru eisini eitt úrslit av reinari tilvild. Tað finst eingin treytaleyst galdandi próvgrund, sum gudloysingurin kann føra fram ímóti gudstrúnni. Gudloysingurin útihýsir seg sjálvan fullkomiliga vegna hansara egnu forfatan. Hansara próvgrundir kunnu jú ikki vera treytaleyst galdandi vegna hansara fortreytir. Sambært hansara egnu játtan hugsar hann nevniliga soleiðis, sum hann ger, tí at atomirnar í hansara heila hava tilvildarliga bundið seg saman soleiðis, sum tær hava. Sostatt kann hann ærliga ikki siga, at hansara áskoðan er meira galdandi enn tann mótsætta. Hansara grundleggjandi uppáhald eru sjálvmótsigandi og sjálvtýnandi, tí at tá ið hann sigur, at eingin treytaleysur sannleiki er til, tá førir hann nevniliga ein sera trúfrøðiligan treytaleysan sannleika fram. Omaná tað kann hann heldur ikki mótprógva Guds tilveru á ein logiskan hátt uttan at gera brúk av einum logikki, sum, fyri at vera galdandi, er treytaður av Guds tilveru. Um ein slíkur yvirjarðligur veðhaldari av einum galdandi logikki ikki er til, tá verður ein og hvør roynd uppá logik ella próvførslu bert ein sýning av atburðinum hjá samansetingini av molikylunum, sum mynda heilan hjá teinkjaranum” (Leystliga umsett frá: Archer, Gleason. 1982. Encyclopedia of Bible Difficulties. Grand Rapids, Michigan: Zondervan, s. 55-56).

Gud er Gud!

on-my-knees

Í Jesu navni skal hvørt knæ boyggja seg, teirra, sum eru á himni, og teirra, sum eru á jørð, og teirra, sum eru undir jørðini, og hvør tunga skal ásanna, at Jesus Kristus er harri, til dýrdar Guðs faðirs (Fil 2,10-11).

Gud er Gud, og øll menniskju skulu møta honum ein dagin. Øll menniskju skulu boyggja síni knø á dómadegi. Tað kann væl vera, at tað eru nógv í dag, sum ikki vilja boyggja síni knø, men á evsta degi verða hesi tó eisini tvungin til at boyggja síni knø, tí at tá skulu øll menniskju nevniliga ásanna, at Jesus Kristus er Harri. Menniskju kunnu siga tað, sum tey vilja. Tey kunnu koma við øðrum frágreiðingum til tilveruna og t.d. siga, at Gud ikki er Gud, og at vit einans eru eitt úrslit av kosmiskari tilvild, men einki, sum verður sagt, kann uppá nakran máta broyta sannleikan: “Guð er Guð, um land alt legðist oyðið, Guð er Guð, um menniskjan øll doyði” (Petter Dass).

Sannleikin er, at Gud er Gud, og at vit øll skulu møta honum ein dagin. Men hóast hetta eru tað nógv menniskju, sum ikki trúgva, at Gud er Gud. Tann sama tankagongdin var einaferð eisini galdandi fyri okkum, áðrenn vit sóu sannleikan og komu til trúgv á Jesus. Orsøkin til hetta er, at menniskjan í sær sjálvum ikki vil hava nakað við Gud at gera. Mannaættin fall í synd í aldingarðinum, og síðani syndafallið eru øll menniskju fødd inn í heimin við rygginum vendum ímóti Gudi. Tað er, sum Jesaja sigur: “Allir vit viltust sum seyðir, hildu hvør sína leið” (Jes 53,6). Men Gud havi lov! Jesus er komin at bjarga tí, ið er burtur farið (Matt 18,11).

Nú kallar hann á okkum og sigur: “Komið higar til mín øll tit, sum arbeiða og ganga undir tungum byrðum, og eg vil veita tykkum hvílu” (Matt 11,28). Og hetta er ein hvíld, sum vit hava við okkum inn í hitt komandi lívið. Men um vit nokta at koma til Jesus, tá hava vit onga hvílu á dómadegi. Men um vit í hesum lívinum leita til Jesus og taka ímóti honum sum okkara Harra og Frelsara, tá verða vit til nýggjar skapningar, sum syngja ein nýggjan sang. Í hesum lívinum hvíla vit nú í Jesusi. Í hesum lívinum boyggja vit nú okkara knø og játta, at Jesus Kristus er okkara Harri. Og hetta er ein hvíld og ein sangur, sum vit hava við okkum inn í hitt komandi lívið, tá ið vit skulu møta okkara Harra andlit til andlit. Vit halda á við at syngja tann sama sangin, sum byrjaði í hesum lívinum. Vit boyggja okkara knø fyri Harranum og játta: “Jesus Kristus, tú ert mín Harri!” Og tá skulu vit ganga inn til hina ævigu hvíldina saman við okkara Harra og Frelsara.

Moral Relativism and Moral Objectivity

pastpage079188i

I bogen Moral Relativism and Moral Objectivity forsøger Gilbert Harman at forsvare en version af moralsk relativisme. Han argumenterer for, at moralsk rigtigt og forkert altid er relativt med valget af en moralsk ramme. Det, som er moralsk rigtigt i relation til en moralsk ramme kan være moralsk forkert i relation til en anden moralsk ramme. Ifølge Harman findes der derfor heller ikke én bestemt moralsk ramme, som er objektivt privilegeret som den ene sande moral (Harman 1996: 3). ”There is no single true morality. There are many different moral frameworks, none of which is more correct than the others” (ibid.: 5).

Vedrørende moralske domme påstår den moralske relativisme, at de moralske domme skal forstås på følgende måde:

“For the purposes of assigning truth conditions, a judgment of the form, it would be morally wrong of P to D, has to be understood as elliptical for a judgment of the form, in relation to moral framework M, it would be morally wrong of P to D. Similarly for other moral judgments” (ibid.: 4-5).

Harman understreger, at det er vigtigt at man skelner moralsk relativisme fra moralsk absolutisme på den ene hånd og moralsk nihilisme på den anden. Mens moralsk absolutisme siger, at der findes én bestemt sand moral, påstår moralsk relativisme, at der findes flere forskellige moralske rammer, og ingen af dem kan siges at være mere sand end de andre. Den moralske nihilisme er enig med den moralske relativisme og konkluderer, at man derfor kan afvise al slags moral (ibid.: 5). Dette er Harman ikke enig i. Han siger, at moralsk relativisme afviser moralsk nihilisme og understreger derimod, at moral ikke skal afvises, og at relative moralske domme fortsat kan spille en vigtig rolle i moralsk tænkning (ibid.: 6).

Moralsk konventionalisme

Vedrørende de forskellige moralske holdninger siger Harman, at konflikter kun kan løses, hvis man bliver enig om, hvad man skal gøre (ibid.: 21). Han siger, at social-kontrakt-teorier om moral betragter moral som noget, der er opstået på grund af konventionelle regler (ibid.: 23). Og hvis nogen siger, at moral taber sin normative styrke, når den ikke har en ukonventionel kilde, så er der ifølge Harman tale om en fejltagelse. Ifølge moralsk konventionalisme må moral selvfølgelig betragtes som noget, der ikke besidder nogen objektiv, absolut og normativ styrke. Derfor vil moral, ifølge Harman, fortsætte med at besidde en relativ normativ styrke, ligesom den altid har gjort (ibid.: 27-28).

Quasi-absolutisme

Hvordan kan moralske relativister udtrykke fundamentale uenigheder? Ifølge Harman kan uenige moralske relativister indgå moralske forhandlinger uden at gå ud fra, at de også forhandler om, hvordan de moralske regler bør være i en ikke-relativistisk forstand. Et ikke-relativistisk ”moralsk bør” eksisterer nemlig ikke ifølge Harman (ibid.: 32-33). Når uenige moralske relativister så skal indgå moralske forhandlinger, kan dette ifølge Harman muligvis gøres ved at adoptere et emotivistisk sprogbrug. Harman forklarer, at emotivismen er imod en begrænsning af moralsk terminologi, og at den derimod taler for en moralsk terminologi, når man skal udtrykke følelsesmæssige holdninger. Groft sagt bruger emotivisme en ”buuh! Hurra!” redegørelse af betydningen af den moralske samtale. Hvis man siger, at det er moralsk forkert at spise kød, så siger man som emotivist: ”buuh” til at spise kød (ibid.: 33). Harman er åben for at bruge dele af en mere sofistikeret version af emotivismen for at skabe muligheden for et moralsk sprogbrug, der efterligner absolutismens sprogbrug. Dette kalder Harman for quasi-absolutisme (QA). Han forklarer QA på følgende måde:

”In perhaps the simplest form of quasi-absolutism, a moral relativist projects his or her moral framework onto the world and then uses moral terminology as if the projected morality were the single true morality, while at the same time admitting that this way of talking is only ”as if” (ibid.: 33-34).

For at undgå equivokation[1] siger Harman, at han bruger store bogstaver i forbindelse med QA-brug af moralsk terminologi f.eks.: ”Det er FORKERT at spise kød” (ibid.: 35). En moralsk relativist kan f.eks. godt have det moralske synspunkt, at det altid er FORKERT at torturere et barn for sjov. Dermed mener han dog ikke, at der er tale om en objektiv sandhed, men accepterer det derimod som en moralsk ”sandhed” (ibid.: 49-50).

Kritik af Moral Relativism and Moral Objectivity

Harman siger, at en styrke ved moralsk relativisme er, at den fører til tolerance overfor andre menneskers synspunkter (ibid.: 64). Men ifølge Sam Harris er den moralske relativisme selvmodsigende. Han understreger, at den næsten altid påstår, at man skal tolerere moralsk forskellighed, fordi ingen moralsk sandhed kan afløses af en anden moralsk sandhed, men samtidig bliver præcis denne påstand ikke betragtet, som blot én præference blandt flere andre. Derimod bliver påstanden betragtet som noget, der absolut skal gælde for alle kulturelle rammer (Harris 2012: 65-66). Med andre ord bruger man en absolut påstand til at sige, at der er intet absolut, hvilket er selvmodsigende.

Moralske uenigheder

Hvordan kan moralske relativister udtrykke fundamentale uenigheder? Harman foreslår, at man kan indgå moralske forhandlinger ved at adoptere et emotivistisk sprogbrug, som han kalder for quasi-absolutisme (QA). Her projicerer den moralske relativist sin moralske ramme på verden og bruger siden en moralsk terminologi, hvor man lader som om, at den projicerede moral er den sande moral. Men løser dette problemet med uenigheder blandt moralske relativister? Hvis noget endegyldigt moralsk rigtigt eller forkert ikke eksisterer, hvorfor skal man så lade som om, noget rigtigt eller forkert eksisterer? Hvorfor ikke bare acceptere relativismens konsekvenser? Det synes at være en falliterklæring, når Harman adopterer det emotivistiske sprogbrug. Det virker som om, han ikke kan acceptere den moralske relativismes konsekvenser, fordi det bliver umuligt for konsekvente moralske relativister at indgå moralske forhandlinger. Skuespil synes at være Harmans løsning, hvor QA bliver den afgørende faktor. Her lader man som om, at noget er rigtigt eller forkert, selvom der aldrig kan være tale om noget objektivt rigtigt eller forkert. Den moralske relativist kan altså sagtens mene, at det altid er FORKERT[2] at torturere småbørn for sjov, men samtidig mener han dog ikke, at der er tale om en objektiv sandhed. En stor svaghed i Harmans moralske relativisme synes altså at dukke op, når man begynder at tale om moralske uenigheder. Og QA synes ikke at hjælpe på problemet.

Reformatorens dilemma

Hvis der kun er tale om et moralsk skuespil, er det så ikke det samme som at sige, at vi egentlig ikke kan udtrykke moralske uenigheder som moralske relativister? J. P. Moreland kalder dette for reformatorens dilemma (Moreland 1987: 243). Hvis Harman har ret i at moralsk rigtigt og forkert altid er relativt til de forskellige moralske rammer, så bliver moralsk reform dermed også umulig. En moralsk reformator arbejder jo for at forandre det, som allerede er accepteret i et samfund. Hvis noget er rigtigt for en bestemt moralsk ramme, hvilken ret har den moralske reformator da til at anfægte dette? (ibid.). Harmans relativisme synes altså at udelukke muligheden for reform. Det ser ud til, at han også ser dette problem og prøver at løse det med QA, men som sagt, ser det ud til, at problemet forbliver det samme, da der kun kan være tale om skuespil, når det gælder fundamentale moralske uenigheder.

Subjektivt funderet

Jakob V. Olsen understreger følgende:

“Harman tænker, at siden naturalismen er den korrekte måde at anskue tilværelsen på, så må vi konkludere, at moralen har sin rod i mennesket, ikke udenfor mennesket, den er subjektivt funderet, den er afhængig af, hvad det enkelte individ vælger” (Olsen 2013: 114).

Og, som Olsen pointerer, bliver det dermed også umuligt at fastholde en objektiv moral, når man har en naturalistisk verdensforståelse (ibid.). Præcis dette synes også at være det stærkeste argument imod den moralske relativisme. Når moral kun er subjektivt funderet, når man kun kan lade som om noget er rigtigt eller forkert, og når moralsk reform bliver umuliggjort på grund af en bestemt moralsk teori, så synes dette også at understrege, at noget er galt.

Moreland siger også, at det er meget få filosoffer, som anser de subjektive teorier for at være tilstrækkelige metaetiske redegørelser for moral. Den største årsag til dette er ifølge Moreland, at de gør moralske udsagn til ikke-moralske udsagn. Udsagnet “x er rigtigt” ser ud til at være et moralsk udsagn, som gør et normativt krav på rigtigt og forkert, og det indebærer også et udsagn om, hvad man bør gøre. Men de subjektive teorier indeholder ikke noget normativt krav. Det eneste, som de subjektive teorier gør, er at påvise, hvad folk kan lide: “jeg kan lide x” og “vi kan lide x i vores kultur”. Ifølge Moreland kan disse teorier derfor heller ikke begrunde noget moralsk udsagn. Derimod ændrer de dem til ikke-moralske udsagn. Derfor er de subjektive teorier heller ikke tilstrækkelige, når det drejer sig om at forstå moral (Moreland 1987: 110-111).

Modus tollens

Ifølge de subjektive teorier kan ingen handling altid være forkert i sig selv, men som et modargument nævner Douglas Groothuis følgende eksempler:

1. Det er altid forkert at torturere de uskyldige for sjov
2. Voldtægt er altid
3. Skamfering af kvindelige kønsorganer er altid

Hvis relativisme er sand, så kan de ovenstående eksempler ikke være sande, fordi de gør absolutte, universelle og objektive moralske krav. Relativisme kan også tilbagevises med et modus tollens argument,[3] som kan illustreres ved brug af de ovenstående udtalelser. Man kan f.eks. bruge den første udtalelse:

1. Hvis relativisme er sand, så er tortur af de uskyldige for sjov ikke altid forkert, siden en kultur eller et individ kan tillade det under visse omstændigheder.
2. Men tortur af de uskyldige for sjov er altid forkert.
3. Derfor er relativisme falsk (Groothuis 2011: 340).

 

Litteraturliste
  • Groothuis, Douglas R. 2011. Christian Apologetics: A Comprehensive Case for Biblical Faith. Downers Grove, Ill.; Nottingham, England: IVP Academic; Apollos.
  • Harman, Gilbert & Judith Jarvis Thomson. 1996. Moral Relativism and Moral Objectivity. Cambridge, Mass.: Blackwell Publishers.
  • Harris, Sam. 2012. The Moral Landscape: How Science Can Determine Human Values. London: Black Swan.
  • Moreland, James Porter & William Lane Craig. 2003. Philosophical Foundations for a Christian Worldview. Downers Grove, Ill.: InterVarsity Press.
  • Moreland, J. P. 1987. Scaling the Secular City: A Defense of Christianity. Grand Rapids, Mich.: Baker Book House.
  • Olsen, Jakob V. 2013. «Naturalisme, etik og offentlig fornuft». Dansk Tidsskrift for Teologi og Kirke 40. årgang, nr. 02.
  • Samples, Kenneth Richard. 2007. A World of Difference: Putting Christian Truth-Claims to the Worldview Test. Grand Rapids, Michigan: Baker Books.

 

 

[1] Equivokation er en fejlslutning, hvor man anvender et bestemt ord med forskellige betydninger (Moreland & Craig 2003: 57).

[2] QA-brug.

[3] Modus tollens er et deduktivt argument. Følgende eksempel er et modus tollens:

  1. Hvis det er påskedag, så er det søndag.
  2. Det er ikke søndag.
  3. Derfor er det ikke påskedag (Samples 2007: 49).

Natúrlig og serstøk opinbering

the-heavens

“Himin boðar hátign Guðs, hans handaverk hválvið ger kunn” (Sl 19,2). Hesin teksturin er eitt dømi uppá natúrliga opinbering (revelatio generalis). Tá ið talan er um natúrliga opinbering, er talan um eitt guddómligt framtak, har ið Gud avdúkar sannleikar um seg sjálvan, sum øll hava atgongd til. Talan er um nakað natúrligt og alment t.d. Guds sjálvsopinbering í skapanarverkinum: “Himin boðar hátign Guðs…”

Útyvir hina natúrligu opinberingina hevur Gud eisini opinberað seg á ein serstakan hátt (revelatio specialis). Sjálvt um sannleikar um Gud áhaldandi verða avdúkaðir gjøgnum hina natúrligu opinberingina, so er tað eftir syndafallið tó einans hin serstaka opinberingin, sum ber okkum ein frelsandi kunnleika um Gud (Warfield 2000: 9). Meðan hin natúrliga opinberingin talar gjøgnum natúrlig fyribrigdi, so talar hin serstaka opinbering á hinari hondini gjøgnum eina guddómliga inngrípan í heimsins natúrligu gongd. Meðan hin natúrliga opinberingin talar alment til øll menniskju, og sum tess vegna eisini er atkomulig fyri øll menniskju, so talar hin serstaka opinberingin á hinari hondini serliga til syndarar, ið hava brúk fyri frelsu. Meðan Gud kunnger hansara mátt og guddóm gjøgnum hina natúrligu opinberingina, so kunnger hann á hinari hondini hansara frelsandi náði gjøgnum hina serstøku opinberingina í Bíbliuni.

Natúrlig gudfrøði eisini viðkomandi í hesum høpi. Natúrlig gudfrøði snýr seg nevniliga um tað, sum man kann vita um Gud, gjøgnum hin natúrliga heimin (McGrath 2011: 157). Við øðrum orðum kann natúrlig gudfrøði sostatt lýsast sum ein natúrligur kunnleiki um Gud. Natúrlig gudfrøði verður vanliga knýtt saman við natúrliga opinbering. Ein kann siga, at hin natúrliga gudfrøðin er svarið hjá menniskjum til hina natúrligu opinberingina. Hin natúrliga gudfrøðin er sostatt nakað, sum menniskjan ger og ein máti hjá henni at skilja Guds sjálvsopinbering í skapanarverkinum. Natúrlig opinbering er altso tað, sum Gud ger, meðan natúrlig gudfrøði er tað, sum menniskjan ger við hesa opinberingina (Sproul 2003: 74).

Luther sigur einastaðni, at ein kann kenna Gud uppá tveir mátar. Fyrst og fremst hava øll ein almennan kunnleika um Gud, sum sigur okkum, at Gud finst, at hann hevur skapað himmal og jørð, at hann er rættvísur, og at hann revsar hini ógudiligu. Men tað, sum Gud hevur í ætlan við okkum, og tað, sum hann vil geva og gera fyri at frelsa okkum frá synd og deyða – og í hesum liggur hin veruligi og sanni kunnleikin um Gud -, hetta vita menniskju einki um (Luther 1992a: 132). Luther tykist at leggja upp til tvey ymisk formál hesum viðvíkjandi. Hin eini kunnleikin um Gud er almennur (natúrlig opinbering). Hetta snýr seg um, at ein Gud finst, at hann hevur skapað himmal og jørð, at hann er rættvísur og revsar hini ógudiligu. Men hin kunnleikin um Gud er ikki nakað, sum menniskju kenna til í sær sjálvum. Her er talan harafturímóti um serstaka opinbering, har ið Gud kunnger sína frelsandi náði í gleðiboðskapinum.

Keldur

Luther, Martin. 1992a. Martin Luther: Skrifter i udvalg – Store Galaterbrevskommentar II. Bd. II. København: Credo Forlag.

Luther, Martin. 1992b. Martin Luther: Skrifter i udvalg – Troen og livet. 1. udg. København: Credo Forlag.

McGrath, Alister E. 2011. Christian Theology: An Introduction. Chichester, West Sussex, U.K.; Malden, MA: Wiley-Blackwell.

Sproul, R.C. 2003. Defending Your Faith. Wheaton, Illinois: Crossway Books.

Warfield, Benjamin Breckinridge. 2000. Revelation and Inspiration. Grand Rapids, Michigan: Baker Book House.

Hinar heilagu skriftirnar

Vintage tone of man reading the Holy Bible.

Men tú, verð tú verandi í tí, sum tú hevur lært, og sum tú ert vorðin sannførdur um, við tað at tú veitst, av hvørjum tú hevur lært tað, og við tað at tú frá barnsbeini kennir hinar heilagu skriftirnar, sum kunnu gera teg vísan til frelsu við trúnni á Krist Jesus. Ein og hvør gudinnblásin skrift er eisini nyttulig til lærdóms, til aganar, til rættleiðingar, til uppvenjingar í rættvísi, fyri at Guðs-menniskjan kann verða albúgvin, fullfør til eitt og hvørt gott verk (2 Tim 3,14-17).

Seinna Timoteusarbræv er eftir øllum at døma hitt síðsta brævið, sum Paulus skrivaði, áðrenn hann bleiv tikin av døgum vegna sína trúgv. Tað er mest sannlíkt, at brævið bleiv skrivað, meðan Paulus var fongslaður í Róm (uml. 64-65 e.Kr.). Brævið er sera persónligt – nakað, sum ein eisini kann vænta, tá ið talan er um hitt síðsta brævið til ein góðan vin og starvsfelaga. Paulus veit, at deyðin er nær: “Tí at nú er komið at teirri stund, at eg verði ofraður, og tíðin er komin, at eg fari avstað. Eg havi strítt hitt góða stríðið, havi fullrunnið skeiðið, havi varðveitt trúnna” (2 Tim 4,6-7). Og nú skrivar Paulus eina síðstu áminning til Timoteus og eggjar hann til at halda fast við gleðiboðskapin, sjálvt um tað ber líðing við sær. Paulus kallar Timoteus til at halda á við at stríða hitt góða stríðið, og í hesum samanhangi minnir Paulus hann á at halda fast við Orðið.

Gudandað

Í 2 Tim 3,14-17 hava vit lisið, at talan er um heilagar skriftir, sum eru innblástar av sjálvum Gudi. Umsetingin av grikska orðinum θεόπνευστος (theópneustos), sum er blivið til gudinnblásin í okkara føroysku Bíbliu, er betri umsett við orðinum gudandað. Orðið gudinnblásin er vorðið til vegna ávirkan frá tí latínsku umsetingini (Vulgata), har tað stendur: divinitus inspirata. Men um vit umseta θεόπνευστος (theópneustos) beinleiðis til føroyskt, so er gudandað betri. Θεόπνευστος (theópneustos) peikar á upprunan hjá Skriftini: Hon er gingin beinleiðis út frá Guds munni (Skrift & åbenbaring 1997: 43-44). Hesin gudinnblástur (ella gudandan) kann í stuttum greinast soleiðis: at fáa samanhangandi orð frá Gudi, við einum ávísum andaligum týdningi.

Bíblian gevur eisini sjálv tann vitnisburð, at hon er Guds orð. Hvussu ofta lesa vit ikki, at tað stendur: “So sigur Harrin” (Ámos 1,3) ella: “Orð Harrans kom til mín soljóðandi” (Ez 13,1). Vit lesa eisini, tá ið Ezekiel bleiv kallaður til profet, at Gud sigur: “Men tú skalt tala orð míni til teirra” (Ez 2,7). Og vit hava eisini lisið, at Paulus sigur, at Skriftin er gudandað (θεόπνευστος).

Heilag skrift

Omaná hetta sigur Pætur, at tað, sum Paulus skrivar, eisini er heilag skrift: “…soleiðis sum eisini Paulus, okkara elskaði bróðir, eisini hevur skrivað til tykkara eftir tí vísdómi, sum honum er givin, líkasum hann eisini ger í øllum brævum sínum, tá ið hann í teimum talar um hesar lutir; í teimum er sumt torskilið, sum ókønir og støðuleysir brongla, soleiðis sum teir eisini gera við aðrar skriftir…” (2 Pæt 3,15-16). Pætur hevði altso lisið fleiri brøv hjá Paulusi. Og sambært Pæturi var talan ikki bara um brøv. Harafturímóti kallar hann brøvini hjá Paulusi fyri γραφὰς (graphas), tvs. skriftir. Hetta orðið verður brúkt 50 ferðir í Nýggja Testamenti, og í øllum førum sipar tað til Gamla Testamenti. Sostatt kunnu vit í hesum føri eisini siga, at Pætur kallar tað, sum Paulus hevur skrivað, fyri heilaga skrift á støði við Gamla Testamenti (Schreiner 2003: 398). Tað stutta av tí langa er altso, at Bíblian gevur okkum ferð eftir ferð og á ymiskan hátt tann vitnisburð, at hon er Guds orð.

Paulus sigur eisini: “Tí at eg skammist ikki við gleðiboðskapin, tí at hann er Guðs kraft til frelsu fyri hvønn tann, sum trýr” (Róm 1,16). Og í Róm 10,17 lesa vit: “So kemur tá trúgvin av tí, sum verður hoyrt; men tað, sum verður hoyrt, kemur gjøgnum orð Krists”. Skriftin hevur ein íbúgvandi mátt, sum kann gera okkum vís til frelsu. Hetta kemst av, at Skriftin nevniliga er gudandað.

Sjálv sigur Bíblian: “Ein og hvør gudinnblásin skrift…” (2 Tim 3,16). Tá ið vit lesa ein og hvør í okkara Bíbliu, tá stendur πᾶσα γραφὴ (pása graphé) í griksku umsetingini. Hetta kann eisini umsetast til: øll skriftin. Paulus sipar altso til alla jødisku samlingina av heilagum skriftum. Hetta eru tær somu skriftirnar, sum vit hava í okkara Gamla Testamenti. Talan er altso um alla Skriftina (Skrift & åbenbaring 1997: 43).

Rithøvundurin

Profetarnir siga: “So sigur Harrin!” (Jer 23,31). Jesus sigur: “Tí at ikki eru tað tit, ið tala, men andi faðirs tykkara, ið talar í tykkum” (Matt 10,20). Og Gud sigur við Móses: “Eg skal vera við munni tínum og kenna tær, hvussu tú skalt tala!” (2 Mós 2,12). Hetta vísur okkum, hvør tað er, ið talar í Bíbliuni, nevniliga Gud. Tað er altso sjálvur Gud, sum er Bíbliunnar rithøvundur. Gud hevur avgjørt at opinberað seg fyri okkum gjøgnum skrift.

Men tá ið Bíblian er skriva av menniskjum, og rithøvindurin er Gud, hvussu kann man so forklára hetta? Man kann ikki nokta, at Bíblian er ávirka av menniskjum. Um man t.d. lesur Matteus, Markus og Lukas, sær man skjótt, hvussu ymiskt teir skriva um tey somu tingini. Hetta kemst av, at Gud gjarna vil brúka menniskju, soleiðis, sum tey eru. Hann brúkar eisini persónleikan hjá t.d. ápostlunum. Hetta kemur sostatt eisini at seta sín dám á tað, sum verður skrivað.

Mangar ferðir og á mangan hátt

Ápostlunum og profetunum gevur Gud síðani ein boðskap at bera víðari og at festa á pappír. Vit lesa t.d. í Heb 1,1: “Eftir at Guð í forðum mangar ferðir og á mangan hátt hevði talað til fedrarnar gjøgnum profetarnar…” Hesir profetarnir virkaðu, sum Guds amboð við Heilaga Andans kraft. Gud íblásti teir og gav teimum ein boðskap til at bera víðari til fólkið. Hetta varð gjørt á mangan hátt. Í flestu førum veit man ikki, hvussu teir fingu teirra boðskap, men vit hava tó nøkur dømi:

1. Hann kom til teir persónliga, og talaði við teir.

2. Hann talaði við teir, uttan at koma til teir á sjónligan hátt.

3. Hann vísti seg fyri teimum í dreymum.

4. Hann vísti seg fyri teimum í sjón, meðan teir vóru vaknir.

5. Hann vísti seg fyri teimum í sjón, við burturrykkjan.

6. Hann lat vera við at sýna seg fyri teimum ella at tala við teir, men vegleiddi teir í teirra arbeiði, soleiðis at tað, sum teir skrivaðu, tó var Guds orð (Skrift & åbenbaring 1997: 28).
Skriftin er Gud-menniskjulig

Gud hevur avgjørt at opinbera seg ígjøgnum skrift. Tí er Skriftin Gud-menniskjulig. Skriftin er Guds orð, tí Orðið er komið frá Gudi. Hon er menniskjulig, tí at hon er skriva av menniskjum. Tí kunnu vit siga, at hon er Gud-menniskjulig.

Carl Fr. Wisløff sigur:

Bíblian vitnar sjálv klárt um sín innblástur: "Ein og hvør gudinnblásin skrift..." (2 Tim 3,16). Harvið er tað sagt, at Guds Heilagi Andi var virkin á ein heilt serligan hátt, tá ið bøkurnar í Bíbliuni vórðu skrivaðar. Um hetta Andans virki eru tað serliga tvey ting at nevna. Fyri tað fyrsta var tað Heilagur Andi, sum kallaði profetarnar og ápostlarnar til at skriva. "Tá segði Harrin við Móses: "Rita hetta í bók..." (2 Mós 17,14). "Tað, sum tú sært, skriva tað í bók..." (Opb 1,11). Tá ið hetta kallið til at skriva kom yvir hinar heilagu rithøvundarnar, fylti Andin teir á ein heilt serligan hátt. Og tá ið teir ikki vóru undir hesum kallinum, vóru teir heldur ikki innblástir ella uttan feil. Tá kundu teir bæði hugsa og siga nakað skeivt, akkurát líkasum øll onnur... Fyri tað næsta fortaldi Andin teimum, hvat teir skuldu skriva, og hvussu teir skuldu skriva tað. Tað stendur nevniliga, at øll Skriftin er innblást av Gudi (2 Tim 3,16). Heilagur Andi hevur syrgt fyri, at Bíblian inniheldur akkurát tað, sum hon skal innihalda (Wisløff 1946: 21, egin umseting).

Hesi orðini hjá Wisløff kunnu nokk savnast í 2 Pæt 1,21: “…tí at onga tíð er nakað profetaorð borið fram av mannavilja, men menn frá Guði talaðu, drivnir av heilagum anda.”

Gud er sannorðaður

Gud hevur skapað nakað fullkomið gjøgnum ófullkomin menniskju. Hann hevur vegleitt profetar og ápostlar soleiðis, at teir ikki gjørdu nakran feil, tá ið hann gav teimum íblástur til at skriva. Hesum viðvíkjand sigur R. C. Sproul:

Um Bíblian er Guds orð, so kann hon ikki taka feil, tí at Gud tekur ikki feil. Um Bíblian tekur feil, so kann hon ikki vera Guds orð. Gud kann ongatíð verða sameindur við feilir (Sproul 2003: 187).

Gud er fullkomin. Móses sigur t.d: “Hann er kletturin, fullkomin eru verk hans, tí at allir vegir hans eru rættlæti, trúfastur Guð uttan svik; rættvísur og rættlátur er hann” (5 Mós 32,4). Jóhannes ápostul sigur: “Guð er sannorðaður” (Jóh 3,33). Paulus sigur: “Guð skal vera sannorðaður, um so hvør ein maður er lygnari” (Róm 3,4). Vegna Guds eyðkenni kann hann tess vegna ongatíð knýtast at nøkrum, sum ikki er satt. Um vit siga, at Bíblian er Guds orð, tá inniber hetta harvið eisini, at Bíblian er sannorðað, tí at Gud er sannorðaður.

Men hvat meina vit so í grundini við, tá ið vit siga, at Bíblian er sannorðað, og at hon ikke tekur feil? Eg haldi, at hetta verður lýst nokkso væl í § 3 í reglugerðini hjá Dansk Bibel-Institut (DBI), har ið tað m.a. verður staðfest at:

Bíblian er, soleiðis sum hon upprunaliga varð givin, uttan feilir og mótsøgnir í øllum sínum útsøgnum, tá ið alt verður forstaðið soleiðis, sum Heilagur Andi og hinir bíbilsku rithøvundarnir hava ætlað tað.[1]
Avrit og avskrivingarfeilir

Men hvussu kunnu vit finna fram til hina upprunaligu meiningina, tá ið vit ikki hava hinar upprunaligu tekstirnar? Jú, Gud hevur hóast hetta syrgt fyri, at vit hava fingið fleiri avrit av upprunaskriftunum. Tað er ikki soleiðis, at Guds orð er horvið vegna avritingina. Tekstirnir hava verið sera væl varðveittir. Og avskrivingarlógin, sum var galdandi fyri hinar skriftlærdu jødarnar, sum tókust við hetta arbeiði, var eisini sera strang. Teir arbeiddu fyri at tryggja sær, at hinar 39 bøkurnar í Gamla Testamenti vórðu varðveittar í reinum líki. Teir[2] umringaðu t.d. hebraiska tekstin við at skriva viðmerkingar bæði við síðuna av og niðanfyri. Á henda hátt varð skribenturin tryggjaður væl og virðiliga ímóti at gera avskrivingarfeilir. Fyri at tryggja sær ímóti avskrivingarfeilum fekk hvør bók eisini eina kolofon, sum innihelt samanlagda talið av hjáljóðum, og hvar ið hin mittasti bókstavurin í bókini var staddur. Ymisk onnur støddfrøðilig amboð vórðu eisini brúkt av skribentunum til at endurskoða teirra arbeiði við (Kaiser 2001: 43).

Tó kann man ikki nokta, at avskrivingarfeilir koma fyri. Men um vit so møta einum feili í okkara umseting, er tað ikki Gud, sum hevur gjørt hann, men menniskjan. Tað tekur á ongan hátt trúvirðið frá Gudi og hansara orðið, um vit síggja ein feil í okkara umseting. Bíbliunnar trúvirið er nevniliga grundað á Guds orð, sum er lýtaleyst.

Guddómligur myndugleiki

“Tí at onga tíð er nakað profetaorð borið fram av mannavilja, men menn frá Guði talaðu, drivnir av heilagum anda” (2 Pæt 1,21). Profetarnir vóru drivnir av Heilagum Anda. Tað var Andin, ið segði við teir, hvat teir skuldu siga og skriva. Hetta gevur orðunum hjá profetunum guddómligan myndugleika. Teir søgdu tað, sum Gud segði. Á sama hátt hava orðini hjá ápostlunum guddómligan myndugleika. Í Luk 5,1 lesa vit, at Jesus talar Guds orð: “Men tað bar á, meðan mannamúgvan tyrptist um hann og lýddi á Guðs orð…” Jesus talar altso Guds orð. Og Jesus sigur síðani sjálvur við ápostlarnar: “Tann, sum hoyrir tykkum, hoyrir meg” (Luk 10,16). Ápostlarnir tala altso Jesu orð, sum eisini er Guds orð.

Bíblian er Guds orð. Hon er gudandað (θεόπνευστος). Hetta er ein sannleiki, sum ferð eftir ferð verður staðfestur í Bíbliuni, bæði av Jesusi og hansara lærusveinum. Vitnisburðurin, sum Bíblian gevur um seg sjálva, er altso, at hon er Guds orð.

Kanon

Bíblian er eitt savn av fleiri bókum og skriftum, sum eisini verða kallaðar kanon. Hetta orðið merkir málistokkur. Í frummkirkjuni varð hetta orðið brúkt fyri at peika á, hvør hin sanna kristna trúgvin var. Seinni varð orðið kanon eisini brúkt um innihaldsyvirlitið yvir bøkurnar, sum vórðu taldar við í Halgubók. Hví vórðu akkurát hesar 66 bøkurnar taldar við í Halgubók? Hvat var so serligt við teimum? Og hvat varð kravt av skriftunum, sum vórðu taldar við í Bíbliuna? Tað eru ju nógvar aðrar skriftir, ið man kann nevna. Summi hava kanska hoyrt um Evangeliið eftir Tummas, Judas og ikki at gloyma apokryfurnar. Hvussu kunnu vit vita, at tað vóru tær røttu skriftirnar, sum komu við, tá ið Bíblian varð savnað?

Gamla Testamenti

Orsøkin til at man hevur eina kanon er, tí at Gud hevur opinberað seg ígjøgnum summar skriftir, meðan aðrar skriftir ikki innihalda hansara opinbering. Kanon er altso ein samling av heilagum skriftum. Hesar skriftirnar eru einans við í kanon vegna teirra guddómliga myndugleika. Og tá ið man her snakkar um myndugleika, tá er tað við tí sama í huganum, sum eisini verður nevnt í Hebr 1,1: “Eftir at Guð í forðum mangar ferðir og á mangan hátt hevði talað til fedrarnar gjøgnum profetarnar, hevur hann við endan á hesum døgum talað til okkara gjøgnum sonin”. Gud hevur talað klárt og tíðiliga til menniskju upp ígjøgnum tíðina. Hann talaði t.d. til Móses, og Móses bar síðani Guds orð víðari til fólkið, sum síðani boygdu seg fyri myndugleikanum í hesum orðunum. Eitt dømi uppá hetta kunnu vit t.d. finna í 2 Mós 24,3-4: “Tá ið Móses kom aftur og kunngjørdi fólkinum øll orð Harrans og allar skipanirnar, svaraði alt fólkið við einari rødd og segði: “Øll boð Harrans vilja vit halda!” Tá skrivaði Móses orð Harrans niður…” Tað var bæði hin munnligi og skrivligi boðskapurin hjá profetunum, sum hevði guddómligan myndugleika fyri fólkið (Skrift & åbenbaring 1997: 151-152).

Bíblian hjá hinum fyrstu kristnu sá ikki út sum okkara Bíblia, tí at Nýggja Testamenti av góðum orsøkum ikki enn var skrivað. Tess vegna høvdu tey einans Gamla Testamenti, sum  eisini var hin heilaga skriftin hjá jødunum. Í Gamla Testamenti kundu hini fyrstu kristnu lesa um hin lovaða Messias, sum nú hevði opinberað seg fyri teimum við sínum lívi, deyða og uppreisn. Hvørjar bøkur jødarnir roknaðu við í teirra Bíbliu var eftir øllum at døma fastlagt á Jesu døgum (Redse 1999: 52).

                                 Hebraiska kanon (TaNaK)

Lógin (Torah) Profetarnir (Nebiim) Skriftirnar (Ketubim)
1 Mósebók Jósvabók Sálmarnir
2 Mósebók Dómarabókin Jobsbók
3 Mósebók Sámuelsbøkurnar Orðtøk Sálomons
4 Mósebók Kongabøkurnar Rutarbók
5 Mósebók Jesaja Hásongurin
Jeremias Prædikarin
Ezekiel Harmljóðini
Tólvprofetabókin Esterabók
Dánjal
Ezra og Nehemia
Krýnikubøkurnar

(Skrift & åbenbaring 1997: 153).

Jesus góðtekur inndeilingina

Jesus góðtekur eisini sjálvur myndugleikan í Gamla Testamenti við at endurgeva frá teimum ymisku bókunum í Gamla Testamenti, tá ið hann lýsir sín gerning. Hetta síggja vit t.d. klárt og tíðiliga, tá ið Jesus hittir tveir menn, sum eru á veg til Emmaus: “Og hann segði við teir: “O, tykkara óvitugu menn og seinføru í hjarta til at trúgva øllum tí, sum profetarnir hava talað! Átti ikki Kristus at líða hetta og fara inn til dýrd sína?” Og hann byrjaði frá Mósesi og frá øllum profetunum og legði út fyri teimum í øllum skriftunum tað, sum skrivað var viðvíkjandi honum” (Luk 24,25-27). Hetta er eisini akkurát tað sama, sum hann ger, tá ið hann hittir lærusveinarnar aftaná sína uppreisn: “Men hann segði við teir: “Hetta eru tey orð míni, sum eg talaði til tykkara, meðan eg enn var hjá tykkum, at alt tað eigur at ganga út, sum er skrivað í Móselóg og profetunum og sálmunum um meg”” (Luk 24,44).

Eina aðra staðni sigur Jesus: “…til tess at alt hitt rættvísa blóð skal koma yvir tykkum, ið úthelt er á jørðini líka frá blóði hins rættvísa Ábels til blóðs Sakaria Barakiasonar, sum tit drópu millum tempuls og altars” (Matt 23,35). Her talar Jesus um pínslaváttarnar í Gamla Testamenti. Vit lesa um Ábel í 1 Mósebók, sum er hin fyrsta bókin í hebraisku kanon, og vit lesa um Sakaria Barakiasonar í 2 Krýnikubók, sum er hin síðsta bókin í hebraiska kanon. Her talar Jesus altso um allar pínslaváttarnar líka frá byrjanini og til endan av hini hebraisku kanon. Soleiðis síggja vit eisini, at Jesus góðtekur sjálvur hina hebraisku inndeilingina í Gamla Testamenti: Lógin, Profetarnir og Skriftirnar (Skrift & åbenbaring 1997: 158). Hann góðtekur hina hebraisku kanon frá 1 Mósebók til 2 Krýnikubók. Hetta er akkurát tað sama sum at góðtaka okkara inndeiling frá 1 Mósebók til Málaki (Kaiser 2001: 38). Og tá ið Jesus sjálvur góðtekur Gamla Testamenti, so kunnu vit eisini við fullum frímóði seta okkum niður og lesa Gamla Testamenti sum Guds orð til okkum.

Nýggja Testamenti

Líkasum vit kunnu staðfesta guddómliga myndugleikan í Gamla Testamenti við tað, at Jesus sjálvur góðtekur tað, soleiðis hvílir guddómligi myndugleikin í Nýggja Testamenti eisini í sjálvum Jesusi. Tá ið Jesus talaði um sína burturferð, gav hann ápostlunum eisini eitt lyfti um, at Gud skuldi senda teimum Heilagan Anda, sum skuldi vegleiða teir til allan sannleikan: “Men talsmaðurin, heilagi andin, sum faðirin skal senda í mínum navni, hann skal læra tykkum alt og minna tykkum á alt, sum eg havi sagt tykkum” (Jóh 14,26). “Men tá ið hann kemur, sannleikans andi, tá skal hann vegleiða tykkum til allan sannleikan…” (Jóh 16,13). Sostatt er Nýggja Testamenti altso eitt úrslit av Andans leiðslu.

Og í Hebr 1,1 lósu vit: “Eftir at Guð í forðum mangar ferðir og á mangan hátt hevði talað til fedrarnar gjøgnum profetarnar, hevur hann við endan á hesum døgum talað til okkara gjøgnum sonin”. Í Gamla Testamenti talaði Gud gjøgnum profetarnar. Og sum hæddarpunktið av Guds opinbering talar hann so at enda til mannaættina gjøgnum sjálvan Jesus. Og tá ið Jesus síðani gevur ápostlunum lyftið um, at Andin skal læra og minna teir á alt tað, sum Jesus hevði sagt, tá vísir hetta okkum eisini, at Gud heldur á við at tala gjøgnum Jesus við at brúka ápostlarnar sum sendiboð í Krists stað. Teir koma jú ikki við nøkrum nýggjum boðskapi. Á hinari hondini halda teir á við at greina boðskapin, sum longu er givin við Jesu orðum og gerningum. Hetta er eisini orsøkin til, at Jesus kann siga um ápostlarnar: “Tann, sum hoyrir tykkum, hoyrir meg” (Luk 10,16). Soleiðis hava skriftirnar hjá ápostlunum eisini guddómligan myndugleika við tað, at hesin myndugleikin hvílir í sjálvum Jesusi. Og tað var eisini eitt eyðkenni, at skriftirnar, sum fingu pláss í Nýggja Testamenti, skuldu hava júst henda myndugleikan (Skrift & åbenbaring 1997: 160-161).

Nøkur serstøk eyðkenni

Jesus varð krossfestur uml. ár 30, og trý av evangeliunum vórðu eftir øllum at døma skrivaði síðst í 50´unum og fyrst í 60´unum. Hesi vóru: evangeliini eftir Mattæus, Markus og Lukas. Evangeliið eftir Jóhannes varð skrivað í uml. ár 80 – 85 (Skrift & åbenbaring 1997: 80). Hesi fingu tíðliga ápostólskan myndugleika saman við Ápostlasøguni og teimum flestu brøvunum eftir Paulusi. Tað var tó ivamál um summar skriftir (t.d. Hebrearabrævið, Jákups bræv, 2 Pæturs bræv, Judasar brævið og brøvini eftir Jóhannes). Í uml. ár 200 var tað breið semja um, hvørjar bøkur skuldu verða taldar við í Nýggja Testamenti. Og á einum kirkjufundi í Hippo í ár 393 vórðu allar bøkurnar, sum vit hava í okkara Bíbliu, roknaðar við. Hetta sama var eisini galdandi, tá ið nýggjatestamentliga kanon varð viðgjørd fyri síðstu ferð á einum kirkjufundi í Kartago í ár 397. Her mugu vit tó minnast til, at tað ikki er kanon, sum gevur Skriftini myndugleika. Harafturímóti hevur Skriftin longu myndugleika í sær sjálvum. Hetta verður síðani játtað og góðtikið við kanon (Bruce 1981: 22).

Skriftirnar, sum komu við í kanon, skuldu hava nøkur serstøk eyðkenni:

1. Samsvar við hina ápostólsku læruna. Her legði man dent á myndugleikan, sum Jesus hevði givið ápostlunum til at bera hansara orð víðari. Skriftin skuldi altso vera ápostólsk.

2. Søguligur nærleiki til Jesus-hendingina. Rithøvundurin skuldi vera eitt eygnavitni (t.d. Jóhannes) ella ein lærusveinur hjá einum eygnavitni (t.d. Lukas).

3. Omaná hetta kannaði man eisini, um ymisku samkomurnar góðtóku skriftirnar sum ápostólskar.

Hin lutherska læran peikar á, at kanon ikki er endaliga fastløgd einaferð med alla, men at kanon á hinari síðuni er opin. Hetta sigur man fyri at leggja dent á, at bøkurnar, sum eru í Bíbliuni, ikki eru har, tí at kirkjan hevur koyrt tær har, men tí at tær í sínum egna trúvirði og myndugleika hava víst seg at vera vitnisburðir um Guds opinbering (Redse 1999: 52-53).

Okkara andaligi gps’ari

Í Sl 119,105 lesa vit: “Títt orð er ein lykt fyri fóti mínum, eitt ljós á gøtu míni.” Um vit nú at enda ímynda okkum, at vit eru á veg heim ígjøgnum eina myrka skóg mitt á nátt. Um vit tá ikki hava nakað ljós á gøtuni, villast vit skjótt av leið. Uttan eitt ljós í hesum myrkrinum detta vit skjótt um steinarnar og greinarnar á gøtuni. Uttan nakað ljós síggja vit ikki, um vit ganga rætta leið. Um vit á hinari síðuni hava eitt ljós hjá okkum, tá síggja vit, hvar okkara føtur stíga. Nú kunnu vit gleiva upp um steinarnar og greinarnar á gøtuni. Nú síggja vit, at gøtan, sum vit ganga á, er gøtan, ið førir okkum heim til húsa.

Á sama hátt er tað við okkara Bíbliu. Hon er eitt ljós í myrkrinum, sum vísir okkum vegin heim til himmals. Sambært Bíbliuni eru tað bert tveir vegir, sum menniskjan kann ganga á, nevniliga glatunarvegurin ella hin ævigi vegurin (Sl 139,24). Og Bíblian er okkara andaligi gps’ari. Hon vísir okkum, um vit eru á veg til glatan, og hon vísir okkum vegin, sum førir okkum heim til himmals. Gud er nevniliga ein frelsandi Gud, sum vil leiga øll menniskju heim til sína ævigu nærveru. Tí hevur hann eisini givið heiminum eitt ljós – eitt guddómligt og frelsandi ljós, sum vísir øllum teimum, sum eru stødd í myrkrinum, vegin heim til staðin, sum ikki tørvar sól ella mána: Himmalin, har ið Guds dýrd skínur í allar ævir (Opb 21,23). Tað er til henda staðin, Gud vil leiga okkum við sínum livandi og máttmikla orði. Gud vælsigni okkum tí til at liva eitt lív við einari opnari Bíbliu!

Bókmentir

Bruce, F. F. 1981. The New Testament Documents – Are They Reliable? Illinois: InterVarsity Press.

Kaiser, Walter C. (2001): The Old Testament documents: are they reliable & relevant? England, InterVarsity Press.

Redse, Arne (1999): Mennesket i Guds verden, Bergen, Fagbokforlaget.

Schreiner, Thomas R. (2003): The New American Commentary: 1, 2 Peter, Jude. Nashville, Tennessee, Broadman & Holman Publishers.

Skrift & åbenbaring (1997): København, Credo Forlag.

Sproul, R. C. (2003): Defending Your Faith: An Introduction to Apologetics. Wheaton, Illinois, Crossway Books.

Wisløff, Carl Fr. (1946): “Jeg vet på hvem jeg tror!” Bergen, A.s. Lunde & Co.s Forlag.

[1] http://dbi.edu/wp-content/uploads/pdf/dbis-vedtaegter.pdf, egin umseting. Hetta er eitt sokallað ortodokst bíbliusýn.

[2] Her sipi eg serliga til masoretar, sum var ein bólkur av lærdum rabbinarum, ið vóru virknir frá ca. ár 500 – 1000 e.Kr., og sum eru kendir fyri at hava varðveitt ein hebraiskan tekst av Gamla Testamenti, sum eisini verður kallaður hin masoretiski teksturin (Kaiser 2001: 42).

Jesus hevur gjørt alt títt!

crucified

Tað er fullgjørt! (Jóh 19,30).

Í ævintýrinum um Baron von Münchausen lesa vit, hvussu hann einaferð skuldi leypa við hestinum hjá sær yvirum eitt díki, men hesturin leyp ov stutt. Teir lendu í díkinum og vóru um at drukna. Men Münchausen fekk so eitt gott hugskot. Hann kundi sjálvandi royna at hála seg sjálvan og hestin upp úr díkinum. Hann klemmaði síðani beinin hjá sær fast um hestin, tók í hárið hjá sær sjálvum og hálaði so við allari megi bæði hestin og seg sjálvan upp úr díkinum.

Fólk hugsa ofta líka sum Baron von Münchausen, tá ið tað snýr seg um frelsuna. Tey halda, at tey kunnu frelsa seg sjálvan. Tey halda, at tey kunnu hála seg upp úr syndadíkinum við at leggja alla megi í. Men hetta er ógjørligt. Hin einasti, sum hevur mátt til at hála syndarar upp úr syndadíkinum, er hann, sum doyði fyri allar heimsins syndir, Jesus.

Eg hoyrdi einaferð eina frásøgn um eina trúgvandi kvinnu, sum bleiv sinnissjúk. Ein av orsøkunum var m.a. boðskapurin, sum hon hevði hoyrt í samkomuni, har hon plagdi at koma: “Jesus hevur gjørt sítt. Nú skalt tú gera títt!” Hon vildi veruliga liva sum ein sonn kristin kvinna og royndi tí alt hvat hon kundi at gera sítt, men einki hjálpti. Hon bleiv ikki liðug við seg sjálva og sakk tí longur og longur niður í máttloysið. Tað endaði við, at hon bleiv sinnissjúk. Nú sat hon fyri seg sjálva og endurtók orðini: “Jesus hevur gjørt sítt. Nú skal eg gera mítt!” Hetta fekk ein prædikantur, sum kendi hana, at frætta. Hann vildi fegin hjálpa henni og royndi tí at troysta hana. Men einki hjálpti. Hon sat bara har og endurtók tey somu orðini: “Jesus hevur gjørt sítt. Nú skal eg gera mítt!” At enda bleiv prædikanturin eitt sindur argur og rópti inn í hennara oyru: “Nei, tú lýgur. Jesus hevur gjørt alt títt!” Hesi orðini hoyrdi hon. Tey trongdu ígjøgnum og vendu hennara eygu frá sær sjálvum og øllum sínum til Jesus og alt hansara. Hetta gav henni styrki og kraft av nýggjum.

Luther segði, at tú mást ræðast lógina sum djevulin sjálvan, tá ið hon sleppur inn í títt hjarta og tína samvitsku. Har hevur hon onki at gera. Jesus hevur jú goldið fyri alt tað, sum lógin dømdi teg fyri. Um lógin sleppur inn í títt hjarta, fer gleðiboðskapurin út. Tíni eygu verða vend ímóti tær sjálvum ístaðin fyri Jesusi. Hetta førir til máttloysi og fráfall. Hygg tí altíð uppá Jesus, har hann hongur á krossinum í tín stað. Tú hevur alla grund til at gleðast um frelsuna. Tú hevur alla grund til at hava mót í hjartanum. Hann hevur gjørt alt títt! Tað er fullgjørt!

Málið er fyri framman

maxresdefault

Um tú, Harri, gavst syndunum far, Harri, hvør kundi tá staðið við? (Sl 130,3).

Tá ið vit lesa hesi orð, kunnu vit ikki gera annað enn játta fyri Gudi og okkum sjálvum, at vit ikki høvdu staðið við, um Gud gav syndunum far. Vit hava øll syndir í okkara lívi, sum gera okkum sek fyri Gudi. Men Gud gevur ikki syndunum far. Hvussu ber hetta til? Svarið hava vit í Jes 43,25: “Eg, eg eina, striki út misgerðir tínar vegna mín sjálvs og minnist ikki syndir tínar”. Gud hevur avgjørt at strika og gloyma okkara syndir. Hetta hendi, tá ið Jesus doyði fyri okkum á Golgata. Hann “strikaði út skuldabrævið, sum kom okkum við” (Kol 2,14). Gud gevur ikki syndunum far vegna verkið á Golgata. Tær eru reinsaðar burtur í Jesu blóði og kastaðar í gloymskunnar hav.

Men ofta fara vit at fiska í gloymskunnar havi. Ofta sendir djevulin sínar gløðandi ørvar eftir okkum. Hann ákærir okkum fyri okkara syndir og roynir soleiðis at draga okkum niður í mótloysis díkið. Alt ov ofta eydnast tað honum at draga menniskju frá Jesusi á henda hátt! Men djevulsins ákæra er veruliga tóm. Alt, sum hann ákærir okkum fyri, hevur Jesus longu goldið fyri. Vit verða ikki fordømd, tí at Jesus varð fordømdur í okkara stað. Hann hevur strikað skuldabrævið. Talvan er rein! Og tá ið djevulin ákærir okkum, skulu vit siga við hann: Møt mær tá á Golgata! Á Golgata kunnu vit nevniliga peika á Jesus og siga: “Sí, Guðs lambið, sum ber synd heimsins!” (Jóh 1,29).

Paulus hevur óiva mangan verið plágaður av minninum um, hvussu hann forfylgdi teimum kristnu. Hann nevnir t.d. hetta í Fil 3,6 og sigur, at hann viðvíkjandi vandlæti var ein, “sum gjørdi atsókn á kirkjuliðið”. Hann hevði altso nøkur ting í sínum lívi, sum hann hevði trupult við at gloyma. Hetta hevur djevulin óiva eisini brúkt ímóti honum, fyri at fáa hann at dvølja í fortíðini, missa mótið og gevast við at boða gleðiboðskapin. Men Paulus sigur: “…eg gloymi tað, sum er aftanfyri bak, og eg rætti meg fram eftir tí, sum er fyri framman, og skundi soleiðis at málinum, til tann sigursgrip, sum Guð hevur kallað okkum til úr erva í Kristi Jesusi” (Fil 3,14). Soleiðis eiga vit heldur ikki at dvølja í fortíðini, men heldur rætta okkum eftir tí, sum er fyri framman. Hetta kunnu vit veruliga gera vegna tað, sum Jesus gjørdi á Golgata. Vegna Jesus kunnu vit nú líta á, at syndirnar eru fyrigivnar og at málið og sigursgripurin er fyri framman.

Hávirdi Teofilus

franshals_stluke

Hina fyrru frásøgnina skrivaði eg, Teofilus, um alt tað, sum Jesus fór undir bæði at gera og læra (Áps 1,1).

Vit hava tvey verk eftir Lukas í okkara Nýggja Testamenti: Evangeliið eftir Lukas og Ápostlasøguna. Lukas tilognar Ápostlasøguna til Teofilus, men vit vita ikki so nógv um henda persónin. Í Luk 1,3 stendur: “hávirdi Teofilus”. Hetta er altso ein høgt standandi persónur, og tað kann hugsast, at Lukas hevur skrivað síni verk til Teofilus, soleiðis at hann kundi fáa tekstin avskrivaðan og sendan víðari út til fleiri lesarar.

Lukas innleiðir Ápostlasøguna í stuttum við at draga saman um og vísur aftur til hina fyrru frásøgnina (Evangeliið eftir Lukas), sum snúði seg “um alt tað, sum Jesus fór undir bæði at gera og læra, líka til tann dagin, tá ið hann varð upp tikin”. Hvat kemur fram í okkara huga, tá ið vit hugsa um Jesu gerningar? Jú, vit hava lisið um hetta fyrr. Vit hava lisið um, hvussu hann rak út illar andar og grøddi fólk. Vit hava lisið um, hvussu hann mettaði 5000 fólk við fimm breyðum og tveimum fiskum. Vit hava lisið um, hvussu hann reið inn í Jerusalem við fagnaðarrópið, hvussu hann sveittaði blóð í Getsemane, hvussu hann varð svikin av Judasi, pínslaður av Pontiusi Pilatusi, krossfestur, deyður og jarðaður. Jesus gjørdi nógv undur her á fold. Hitt størsta undurið av øllum var tó krossardeyðin. “Hann bar sjálvur syndir okkara á likami sínum upp á træið, fyri at vit, deyðir frá syndunum, skulu liva fyri rættvísini. Við sár hansara eru tit grøddir” (1 Pæt 2,24).

Tá ið eingilin kom til Jósef, segði hann: “Jósef, sonur Dávids! Óttast ikki fyri at taka Mariu, konu tína, til tín; tí at tað, sum hon ber undir belti, er av hinum heilaga anda. Og hon skal føða ein son, og Jesus skalt tú kalla navn hansara, tí at hann skal frelsa fólk sítt frá syndum teirra” (Matt 1, 20-21). Hann kom fyri at frelsa okkum frá synd og deyða við at stilla seg í okkara stað. Hetta er tann undurfulli gerningurin, sum Jesus hevur gjørt. Tann, sum ikki visti um synd, varð gjørdur til synd okkara vegna, fyri at vit við deyða hansara kundu gerast rættvís yvir fyri Gudi (2 Kor 5,21). Hann tók okkara synd og dóm á seg sjálvan og rópti: “Tað er fullgjørt!” (Jóh 19,30). Guds frelsuætlan er fullgjørd í Jesusi! Og nú sleppa vit øll at hoyra hini vælsignaðu orðini: “Komið higar til mín øll tit, sum arbeiða og ganga undir tungum byrðum, og eg vil veita tykkum hvílu” (Matt 11,28).

Rættvísi Guds

storm-e1366563061489

Men nú er rættvísi Guðs, sum vitnað er um av lógini og profetunum, vorðin opinberað uttan lóg, tað er: rættvísi Guðs við trúgv á Jesus Krist fyri øllum teimum og yvir øll tey, sum trúgva; tí at eingin munur er. Tí at øll hava syndað, og teimum vantar Guðs heiður, og tey verða rættvísgjørd fyri einki av náði hansara við endurloysingini, sum er í Kristi Jesusi, hann, sum Guð setti fram í blóði hansara sum ein náðistól við trúnni, fyri at sýna rættlæti sítt, við tað at Guð í umbæri sínum hevði umborið tær syndir, sum fyrr vóru gjørdar, fyri at sýna rættlæti sítt í teirri tíð, sum nú er, til tess at hann kundi vera rættvísur og rættvísgera tann, sum hevur trúgv á Jesus (Róm 3,21-26).

Her lýsir Paulus tað rættvísi Guds, sum verður boðað í gleðiboðskapinum – tað, sum er Guds kraft til frelsu fyri hvønn tann, sum trýr (sí Róm 1,16-17). Í hesum tekstinum snakkar Paulus um rættvísi Guds, menniskjunnar synd, og frelsuna í Jesusi. Hann viðger frelsuna frá trimum sjónarvinklum:

1. Rættvísgerðing (orð brúkt í rættarhølinum).
2. Endurloysing (orð brúkt í samband við trælahald).
3. Bótoffur (orð brúkt í samband við burturbeining av vreiði).
Hvat merkir rættvísgering?

Rættvísgering merkir, at verða kendur rættvísur av Gudi. Gud váttar og sigur um teg og meg, at vit eru rættvís. Hetta orðið, rættvísgering, er eitt løgfrøðiligt orð. Tað merkir, at Gud í sínum dómi av einari menniskju, roknar tað fyri at vera rættvíst yvir fyri sær sjálvum. Gud fellir henda dómin yvir menniskjuna, at hon er rættvís í Guds ásjón. Lógargerningar vilja harafturímóti ongatíð fáa Gud til at fella ein slíkan dóm. Lógargerningar kunnu ikki hjálpa okkum til at standa rættvís yvir fyri Gudi.

Tað er altso einki, sum vit kunnu gera, fyri at frelsa okkum sjálvi. Okkara mugur er teptur, og vit eru sek fyri Gudi. Sostatt standa vit altíð í tí støðu yvir fyri Gudi, at vit mugu blíva kend rættvís av honum fyri einki av náði, uttan gerningar. Og tað er nevniliga hetta, sum Gud gevur okkum í Jesusi. Í honum gevur Gud okkum tað rættvísið, sum vit hava brúk fyri.

piper2

Rættvísgering í Jesusi inniheldur bæði eina tilroknan og eina frároknan. Okkum verður tilroknað rættvísi uttan gerningar. Okkum verður tilroknað alt tað, sum Jesus er og hevur gjørt. Og okkum verður frároknað alt tað, sum vit eru og hava gjørt. Hetta er hjartað í sjálvum gleðiboðskapinum. Vit hava øll syndað, og vit mangla Guds heiður, men vit verða rættvísgjørd fyri einki av náði hansara við endurloysingini, sum er í Kristi Jesusi (Róm 3,23-24).

Hvat merkir endurloysing?

At verða endurloystur merkir at vera leyskeyptur. Vit eru nevniliga øll slík menniskju, sum hava brúk fyri at verða leyskeypt, tí at vit eru øll í útgangsstøðinum trælir hjá syndini. Og løn syndarinnar er deyði (Róm 6,23). Men Jesus hevur leyskeypt okkum við sínum egna lívi. Jesus sigur sjálvur: “Tí at menniskjusonurin er ikki heldur komin fyri at verða tænaður, men fyri at tæna og at geva lív sítt sum loysigjald fyri mong” (Mark 10,45). Hansara blóð var prísurin fyri okkara frelsu, og tí verða menniskju bert endurloyst ígjøgnum hansara blóð. Tað finst eingin annar vegur til frelsu!

road-to-redemption1

Hvat merkir bótoffur?

Í okkara føroysku umseting stendur: “…hann, sum Guð setti fram í blóði hansara sum ein náðistól við trúnni…” (Róm 3,25a). Men her haldi eg, at tann danska umsetingin er meira nágreinilig: “Ham gjorde Gud ved hans blod til et sonoffer ved troen…”

Eg haldi, at orðið bótoffur (sonoffer) fær betur týdningin fram í tí grikska orðinum hilasterion, sum er umsett til náðistól í okkara umseting. Hilasterion, forstaðið sum bótoffur (sonoffer), sipar til eina nøktan av Guds vreiði mótvegis syndini. Og tað er nevniliga Jesus og hansara blóð, forstaðið sum eitt bótoffur (hilasterion), sum nøktar hesa vreiðina. Tað sama verður undirstrikað í 1 Jóh 2,2: “og hann er bót fyri syndir okkara…” og 1 Jóh 4,10: “…sendi son sín til at vera bót fyri syndir okkara.”

guds-lam

Sami tankin er eisini í Jes 53,5: “Men hann varð særdur vára synda vegna og sundurbrotin vára misgerða vegna; okkum til friðar kom revsingin niður á hann, og av sárum hans fingu vit heilsubót.” Revsingin og vreiðin, sum vit høvdu uppiborið, kom niður á Jesus í staðin fyri okkum. Soleiðis varð vreiðin nøkta og friður fingin í lag fyri okkum.

Í okkara stað

Vit áttu øll at rópa “Guð mín, Guð mín, hví fórt tú frá mær?” (Matt 27,46). Men Jesus stillaði seg í okkara stað. “Tí at so elskaði Guð heimin, at hann gav son sín, hin einborna, til tess at ein og hvør, sum trýr á hann, ikki skal glatast, men hava ævigt lív” (Jóh 3,16). Gud gav Jesus sum eitt loysigjald fyri okkum. Vit eru leyskeypt við Jesu egna blóði. “Kristus keypti okkum undan banning lógarinnar, við tað at hann varð banning fyri okkum…” (Gal 3,13). Hann var ikki ein syndari, men hann bleiv tó gjørdur til alla heimsins synd (2 Kor 5,21). Og hann tók alla vreiðina, sum vit høvdu uppiborið, á seg sjálvan og rópti í tín og mín stað: “Guð mín, Guð mín, hví fórt tú frá mær?”

Okkara frelsa frá Guds vreiði kostaði Jesu blóð og lív: “So mikið heldur skulu vit tá, nú vit eru rættvísgjørd við blóði hansara, verða frelst við honum frá vreiðini” (Róm 5,9). Alt tað, sum skuldi til fyri at frelsa okkum frá Guds vreiði og til Guds frið er gjørt einaferð med alla. “Tað er fullgjørt!” (Jóh 19,30).

easter_jesus_on_the_cross-3 

Møt mær á Golgata

Og tí kunnu vit í frímóði taka undir við niðurstøðuni hjá Paulusi í Róm 5,1-2: “Rættvísgjørd av trúgv hava vit tí frið við Guð við harra okkara, Jesusi Kristi, sum vit við trúnni eisini hava fingið atgongd við til hesa náðina, sum vit standa í, og vit rósa okkum av vón um Guðs dýrd.” Hetta kunnu vit liva og doyggja uppá. Og hetta kunnu vit hvíla í í øllum lívsins viðurskiftum. Vit hava frið við Gud! Vit hava eisini frið við Gud, tá ið djevulin brúkar Guds egnu lóg og ákærir okkum. Hann peikar eftir tær og mær og sigur, at vit ikki eru nóg góð, at vit ikki eru verd at kalla okkum kristin, at vit hava syndað so ofta, at vit akkurát tað sama kunnu geva upp. Men eisini tá, í hesum ófriðinum, tá ið vit verða álopin frá øllum síðum – eisini tá hava vit frið við Gud! Og vit kunnu langa aftur ímóti djevulinum og minna hann á, hvat Jesus hevur gjørt á krossinum. Við fullum frímóði kunnu vit tá siga: “Kom bara an, møt mær á Golgata!” Djevulin kann als ikki ákæra og døma okkum, tá ið vit við trúnni standa á Golgata, tí at dómurin og vreiðin hava longu verið har. Á Golgata kunnu vit tí peika á okkara frelsara og siga: “Hann hevur longu goldið fyri mínar syndir, og eg skal ikki gjalda fyri nakað, sum longu er goldið!” Jesus hevur longu útstrikað mítt skuldabræv! Hann hevur beint fyri tí, við at negla tað á krossin (Kol 2,14). Gud havi lov!

 

Hvat er Helviti?

heaven-hell

Ein spurningur, sum menniskju javnan seta sær, er spurningurin: Hvussu kann ein kærleiksfullur Gud kasta menniskju í Helviti? Tankin um Helviti hevur verið til veruligan meinboga fyri mong menniskju, soleiðis at tey hava vent Gudi bakið. Tey kunnu rætt og slætt ikki sameina ein kærleiksfullan Gud við Helviti. Og um so er, at ein prestur ella ein prædikantur nevnir Helviti í síni prædiku, so kann hesin eisini verða ákærdur fyri at vera ein helvitisprædikantur. Og tað ljóðar einki serliga positivt, sjálvt um Jesus sjálvur er tann størsti helvitisprædikanturin í Nýggja Testamenti. Men henda ákæran stavar eisini ofta frá tankanum um, at Gud og Helviti ikki kunnu sameinast, og tí skal Helviti heldur ikki prædikast. Hinvegin verður dentur lagdur á, at tað bara er Guds kærleiki, sum skal prædikast.

Eitt hitt mest endurgivna versið í okkara Bíbliu er óiva Jóh 3,16: “Tí at so elskaði Guð heimin, at hann gav son sín, hin einborna, til tess at ein og hvør, sum trýr á hann, ikki skal glatast, men hava ævigt lív.” Hetta versið verður eisini rópt fyri: hin lítla Bíblian, tí at tað kemur jú inn á sjálva kjarnuna í gleðiboðskapinum. Og vit síggja eisini, at orðið: “glatan” verður brúkt í hesum versinum. Í Jóh 3,16 síggja vit, at tann gleðiboðskapurin, sum vit eru kallaði til at boða, inniber, at Gud grípir inn í heimssøguna vegna sín kærleika til hina syndafalnu menniskjuna. Hetta ger hann við at senda sín son inn í heimin fyri at frelsa menniskjuna frá synd, deyða og Helviti. Hvør tann, sum lítur á henda frelsaran, verður frelstur frá glatan og frelstur til ævigt lív. Vit síggja altso, at tað ikki gevur meining at siga, at einans Guds kærleiki skal prædikast og ikki Helviti. Helviti hevur jú ein avgerandi leiklut í sjálvum gleðiboðskapinum.

Kærleiksvreiðin

Hvat er orsøkin til Helviti? Eg haldi, at hesin spurningurin hevur avgerandi týdning, tá ið ein skal fáa greiðu á samanhanginum millum Gud og Helviti. Í prædiku síni, Kærlighedens vrede, leggur Poul Hoffmann, sáli, dent á, at tá ið tað verður ávarað ímóti helvitisprædikantum, og at tað einans skal prædikast um Guds kærleika og ikki Helviti, tá skyldast hetta, at ein hevur gloymt nakað heilt avgerandi viðvíkjandi Guds kærleika, nevniliga at hann er ein oyðandi eldur yvirfyri synd og Sátan. Vreiði er altso nakað, sum saktans kann knýtast at kærleikanum (Hoffmann 1993: 64). Hetta er eisini nakað, sum vit kenna aftur frá okkara egna lívi. Um onkur fremur órætt ímóti okkara kæru, tá tendrast okkara kærleiksvreiði jú eisini, og vit krevja ein rættvísan dóm. Her kunnu vit eisini siga, at kærleikin er grundleggjandi fyri sjálva vreiðina og dómin. Og síðani Gud er kærleiki (1 Jóh 4,8), tá kunnu vit eisini siga, at alheimurin og henda tilveran als ikki er moralskt líkasæl. Hesum viðvíkjandi sigur Jens Ole Christensen eisini nakað soleiðis:

Tað kemur ein dagur, tá ið Gud fer at rudda upp í øllum tí órættvísa, sum vit menniskju hava verið noydd til at liva undir. Tað fer at vísa seg, at hetta ikki var ein tómur og høpisleysur alheimur, sum vit búðu í í eina stutta tíð millum vøggu og grøv. Nei, rættvísi finst veruliga! (Christensen 2009: 144).

Guds kærleiksvreiði er okkara einasta vón! Guds vreiði vísir okkum jú sum sagt, at vit ikki liva í einum tilvildarligum og moralskt líkasælum alheimi. Nei, hinvegin verður øll órættvísi at enda møtt við Guds egna rættvísa dómi (Róm 1,18).

Orsøkin til Helviti og frelsuna

Síðani Gud er bæði heilagur og kærleiksfullur, fellir hann altso sín dóm yvir alt, sum ikki samsvarar við hansara vilja. Hetta er í sær sjálvum eisini orsøkin til Helviti. Samstundis er hetta eisini orsøkin til frelsuna í Jesusi. Í Jesusi vil Gud jú frelsa okkum frá sínum egna dómi. Hetta fær eisini Poul Hoffmann til at siga: “Gud havi lov fyri kærleikans vreiði. Uttan hana var eingin frelsa” (Hoffmann 1993: 65). Um hetta sama sigur Jens Ole Christensen eisini nakað soleiðis:

Vreiðin er veruliga ein partur av Guds góðsku – og harvið eisini ein partur av Guds kærleika. Tað er hin góði Gud, sum ikki kann liva í einari friðarligari tilveru saman við lygn, morði og sviki, ið svarðar aftur. Tað er kærleikin til góðskuna og til tey menniskjuni, sum hann upprunaliga skapaði góð og setti inn í ein góðan heim, sum noyðir hann til at geva eitt aftursvar (Christensen 2009: 143).

Síðani Gud er kærleiki, so kunnu vit eisini siga, at alt tað, ið hann ger, er í samsvar við hansara egna kærleika, íroknað Helviti. Tað er altso eingin mótsøgn millum Gud og Helviti. Helviti er harafturímóti eitt úrslit av Guds kærleiksvreiði, har ið Gud fellir ein endaligan dóm yvir allan óndskap.

Men hví hevur Gud ikki langt síðani felt hin endaliga dómin yvir heimsins óndskap? Jú, tað skyldast hansara kærleika til mannaættina. Um dómurin fall nú, so hevði dómurin eisini borið glatan við sær yvir øll tey, sum enn ikki hava vent um til Jesus. Tað er, sum Pætur ápostul sigur:

“Ikki drálar Harrin við fyrijáttanini, soleiðis sum summir halda tað fyri eina drálan; men heldur er hann langmóðigur við tykkum, av tí at hann ikki vil, at nakar skal glatast, men at allir skulu koma til umvendingar” (2 Pæt 3,9).

Gud vil ikki, at nakar skal glatast. Hann vil, at øll skulu verða frelst. Hetta er eisini orsøkin til, at vit kunnu lesa í Matt 24,14: “Og hesin gleðiboðskapurin um ríkið skal verða boðaður um allan heimin til vitnisburðar fyri øllum fólkasløgunum; og tá skal endin koma.” Henda bíðitíðin inntil hin endaliga dómin kann sostatt eisini kallast fyri náðitíðin. Vegna sína stóru náði bíðar Gud við hinum endaliga dóminum og kallar áhaldandi á okkum og biðjur okkum venda um. Hann vil jú, at so nógv sum gjørligt skulu koma til trúgv á Jesus og verða bjargaði frá dóminum – frá Helviti. Jesus sigur sjálvur:

“Sanniliga, sanniliga sigi eg tykkum: Tann, sum hoyrir orð mítt og trýr honum, sum sendi meg, hevur ævigt lív og kemur ikki til dóms, men hann hevur stigið yvirum frá deyðanum til lívið” (Jóh 5,24).

Hetta er Guds vilji við okkum: at vit stíga yvirum frá deyðanum til lívið. Og tað hendir bert við trúgv á Jesus. Tað er bert ein frelsari, nevniliga Jesus. Og tað er eisini hann, sum kemur at halda dóm yvir mannaættina: antin til lívs uppreisnar ella til dóms uppreisnar (Jóh 5,29).

Tvey sløg av menniskjum

Vit síggja altso, at tað er ein dupultur útgangur frá hesum lívinum: antin Himmal ella Helviti. Á sama hátt er tað sambært C. S. Lewis eisini tvey sløg av menniskjum til í hesum heiminum, nevniliga tey, sum siga við Gud: “verðið vilji tín”, og tey, sum Gud fer at siga við: “verðið vilji tín”. Hesi vildu ikki Gud, og Gud tvingar ikki menniskju til trúgv, sjálvt um hann ynskir, at øll skulu verða frelst (Christensen 2009: 148). Hesum viðvíkjandi undirstrikar Leif Andersen eisini, at Helviti er staðið, har ið Guds vilji ikki er blivin til veruleika, og at talan tí er um Guds grátandi vreiði, tá ið hann verður noyddur at siga við hesi: “verðið vilji tín”. Hetta er eisini nakað tað sama, sum vit lesa um í Jesu dómsorðum yvir Jerusalem:

“Jerúsalem, Jerúsalem! Tú, ið drepur profetarnar og steinar teir, sum eru sendir til tín, hvussu ofta havi eg viljað savnað børn tíni saman, eins og hønan savnar ungar sínar undir veingirnar! Og tit vildu ikki” (Matt 23,37).

o-jerusalem-greg-olsen

Í Bíbliunui møta vit bæði ringum og góðum tíðindum. Tey ringu tíðindini eru, at “øll hava syndað, og teimum vantar Guðs heiður” (Róm 3,23). Hetta setir altso alla mannaættina í eina sera trupla støðu yvirfyri Gudi. Men tað er eisini júst her, at tey góðu tíðindini koma inn í myndina: “og tey verða rættvísgjørd fyri einki av náði hansara við endurloysingini, sum er í Kristi Jesusi” (Róm 3,24). Í sínum kærleika til okkum hevur Gud avgjørt at bjarga okkum út úr hesi truplu støðu við at lata Jesus traðka inn í okkara stað og taka revsingina, sum vit høvdu uppiborðið, á seg sjálvan. Her verða vit altso stillaði yvir fyri einum vali. Antin taka vit ímóti hesi bjargingini og siga við Gud: “verði vilji tín”, ella vraka vit hana og siga: “verði vilji mín”. Um vit yvir fyri Gudi siga: “verði vilji mín”, hvussu kann Gud tá bjarga okkum undan dóminum? Sjálvt um Gud eggjar okkum til at velja lívið í Jesusi, so kann hann, sum sagt, ikki tvinga okkum til at gera tað. Eitt “nei” til Jesus er eitt “nei” til frelsuna í honum. Eingin endar í Helviti, sum í grundini ikki hevur valt tað sjálvur við at frávelja frelsuna í Jesusi. Júst hetta fær eisini C. S. Lewis til at siga, at dyrnar til Helvitis er læstar innanífrá (Craig 2009: 163). Tey glataðu eru har, tí at tey ynskja ikki at hava nakað við Gud at gera. Tey hava so at siga stongt seg inni í Helviti við at steingja Jesus úti frá teirra lívi. Carl Fr. Wisløff sigur tað eisini soleiðis: “Hitt djúpa álvara við glatanini er, at tað er Guð sjálvur, sum havnar einum menniskja, sum hevur havnað Kristusi” (Wisløff 2004: 188).

Gehenna

Hvat er Helviti? Douglas Groothuis lýsir Helviti nakað soleiðis:

Helviti er at missa sína sál. Hetta er ein so ræðuligur veruleiki, at Bíblian brúkar fleiri mátar at lýsa hetta. Lýsingarnar av Helviti, sum verða givnar í Bíbliuni – so sum avgrundarbrunnurin (Opb 9,1-12), eldsjógvurin (Opb 20,14), bølamyrkrið (Jud 13), gráturin og tannagríslið (Matt 25,30) – avdúka veruleikan um hin æviga skilnaðin frá hinum rættvísa og kærleiksfulla Gudi.[1]

Orðið, sum Jesus oftast brúkar viðvíkajndi hesum skilnaðinum, er gehenna (grikst: γέεννα = Helviti; Matt 5,22; Mark 9,43; Luk 12,5 o.a.). Orðið er tikið frá hinum hebraiska ge Hinnom, sum merkir dalur Hinnoms. Í dali Hinnomssonar (בְּגֵ֣יא בֶן־הִנֹּ֔ם), sunnanfyri Jerusalem, vórðu børn einaferð í Ísraels søgu offraði til hin kánánæiska avgudin, Molok (2 Kong 16,3; 21,6; Jer 7,31; 32,35). Hesin avgudurin var gjørdur úr kopari og hevði høvdið av einum oksa og útrættar mannaarmar. Avgudurin varð hitaður upp við eldi innaní, soleiðis at hann var glóðheitur, og síðani vórðu smábørnini løgd í armarnar av Moloki og brend. Fyri at hindra foreldrunum í at hoyra skríggi av barninum, brúkti man trummusláttur. Tað er eisini hetta, sum tað verður sipað til, tá ið vit lesa, at Jósia kongur “avhalgaði offureldstaðin í dali Hinnomssonar, til tess at eingin aftur skuldi lata son sín ella dóttur ganga gjøgnum eldin Móloki til handar” (2 Kong 23,10). Hetta var altso nakað, sum øll knýttu at nøkrum ræðuligum, nakað, sum ongatíð varð gloymt í Ísrael. Og orðið, gehenna (γέεννα), er sostatt nakað, sum verður knýtt at Guds fráveru, pínu og neyð, bæði andaliga og likamliga sæð.

foster_bible_pictures_0074-1_offering_to_molech

Tá ið vit skulu leita okkum fram til hin málsliga upprunan til orðið, sum vit í okkara høpi brúka um gehenna, nevniliga Helviti, tá kann hetta sporðast aftur til oldnorrønu-orðið: helvíti. Fyrri parturin av orðinum, hel,  er knýtt at norrønu gudalæruni og var navnið á tí, sum valdaði í deyðsríkinum. Í víkingatíðini bleiv hetta orðið eisini brúkt um hitt keðiliga staðið, sum fólk endaðu í aftaná deyðan, um tey ikki vóru so heppin at koma til Valhøll. Hel er eisini tað sama, sum “hell” á enskum og hitt danska “ihjel”. Seinna helvtin av orðinum, víti, merkir “revsing”. Helviti merkir sostatt “Hel revsar”. Tað kann tykjast undarligt, at okkara bíbliuumseting brúkar eitt orð, sum hevur sín uppruna í norrønu gudalæruni. Og tó, so er hetta kanska ikki so løgið alíkavæl. Tá ið kristindómurin kemur til eitt nýtt umráði, har ið eitt annað mál verður brúkt, tá verður kristindómurin noyddur til at lýsa seg sjálvan við tí málinum, sum longu verður brúkt í hesum nýggja umráðinum. Víkingar høvdu neyvan forstaði, hvat Helviti var, um ein bert brúkti orðið: γέεννα. Hinvegin var Helviti nakað, sum víkingarnir kundu skilja (Tøndering 2007: 33).

Hvussu lýsir Bíblian Helviti?

Bíblian lýsir Helviti við ymiskum orðum og myndum, sum eftir okkara tykki ikki heilt lata seg sameina. Helviti verður m.a. lýst sum ein ævigur eldur: “Tá skal hann eisini siga við tey vinstrumegin: Farið burtur frá mær, bannaðu tit, í hin æviga eldin, sum er ætlaður djevulinum og einglum hansara!” (Matt 25,41). Samstundis lýsir Bíblian eisini Helviti sum myrkrið fyri uttan: “Men eg sigi tykkum, at mong skulu koma eystaneftir og vestaneftir at sita til borðs við Ábrahami og Ísaki og Jákupi í himmiríki; men ríkisins børn skulu verða koyrd út í myrkrið fyri uttan; har skal verða grátur og tannagrísl” (Matt 8,11-12). Tað er eyðsæð, at hesar lýsingar av Helviti (myrkur og eldur) bresta saman. Hetta bendir á, at talan ikki er um eina bókstavliga lýsing av Helviti (Hegstad 1994: 17). Sambært Jens Ole Christensen eigur hetta at fáa okkum til at vera eitt sindur varðin við, hvussu vit lýsa Helviti (Christensen 2009: 146). Erling Utnem er eisini inni á hesum, tá ið hann hesum viðvíkjandi lýsir sjónarmiðið hjá Luther:

“Helvedet er ikke et Satans rike og helvedes-straffene ikke demonisk tortur og fysisk pine...” (Utnem 1953: 325).

Viðvíkjandi Helviti eigur ein heldur at leggja dent á tað, sum er høvuðsmálið, nevniliga at Helviti er nærvera av Guds vreiði (eldurin), og at tað samstundis eisini er Guds frávera (myrkrið uttanfyri). (Christensen 2009: 146).

Hvat er ein helvitisprædikantur?

Prestar og prædikumenn, ið nevna Helviti í sínum prædikum, eru ofta í vanda fyri at verða kallaðir helvitisprædikantar. Tessvegna verður tað eisini freistandi hjá teimum at tiga Helviti burtur.

the_fire__brimstone_preaching

Men vit hava jú sæð, at Helviti og ein kærleiksfullur Gud veruliga kunnu sameinast. Ikki bara kunnu tey sameinast. Tey mugu sameinast! Sjálvt um ein er í vanda fyri at verða kærdur sum helvitisprædikantur, so má Helviti tó ikki tigast burtur. Sum vit hava sæð, er Helviti jú ein partur av sjálvum gleðiboðskapinum, og um ein tigur Helviti burtur, so tigur ein eisini ein avgerandi part av gleðiboðskapinum burtur. Um Helviti ikki verður prædikað, so verður tað í roynd og veru ógjørligt at prædika gleðiboðskapin. Sostatt Helviti prædikast, um gleðiboðskapurin skal prædikast. Kunnu vit yvirhøvur prædika um Guds kærleika uttan at prædika um Helviti? Sæð í ljósinum av tí, sum eg longu havi nevnt, letur hetta seg ikki gera, tí at Helviti er jú eitt úrslit av Guds kærleika. Eg trúgvi, at Jóh 3,16 er eitt gott dømi uppá, hvussu vit eiga at prædika: Guds kærleiki til okkum sýnir seg við tað, at hann grípir inn í okkara vónleysu støðu við at senda sín son sum frelsara frá glatan og frelsara til ævigt lív. Vit síggja altso, at bæði glatan og frelsa eru avgerandi partar av hesum gleðiboðskapinum. Og um vit taka glatanina burtur úr líkningini, tá er talan ikki longur um nakran gleðiboðskap. Tað er sjálvandi ymiskt, hvussu nógvan dent ein leggur á hesi bæði, men um glatan ikki er við í gudfrøðini, tá er tað í grundini heldur ikki gleðiboðskapurin, sum verður boðaður.

Kærleikans Gud

Um Helviti sigur Timothy Keller nakað soleiðis:

Nógv av teimum skeptisku, sum eg práti við nú á døgum, siga tað sama, sum eisini eg plagdi at siga. Tey kunnu ikki fáa seg til at trúgva á tann bíbliunnar Gud, sum revsar og dømir fólk, tí at tey jú trúgva á “kærleikans Gud.” Hesum viðvíkjandi plagi eg í dag at spyrja, hvat fær tey til at halda, at Gud er kærleiki? Kunnu tey skoða lívið í heiminum í dag og siga: “Hetta prógvar, at heimsins Gud er kærleikans Gud”? Kunnu tey skoða heimssøguna og siga: “Hetta vísir okkum, at søgunnar Gud er kærleikans Gud”? Kunnu tey hyggja at heimsins átrúnaðarligu tekstum og koma til niðurstøðuna, at Gud er kærleikans Gud? Á ongan hátt er hetta hitt valdandi eyðkenni av Gudi í nøkrum av teimum stóru trúarrætningunum. Mín niðurstøða er, at keldan til tankan um, at Gud er kærleiki, er sjálv Bíblian. Og Bíblian fortelur okkum, at kærleikans Gud eisini er ein Gud, ið dømir og sum at enda fer at seta alt í heiminum uppá sítt rætta pláss (Keller 2008: 82-83).
Meira enn eitt banniorð

Helviti er nógv meira enn bert eitt banniorð. Sum vit hava hoyrt, sipar hetta til tað orðið, sum Jesus brúkti um glatanina, nevniliga gehenna – staðið, sum er merkt av Guds vreiði og fráveru. Vit hava hoyrt, at Helviti er Guds kærleiksvreiði mótvegis øllum óndskapi, og at hetta sostatt vísir okkum, at vit veruliga liva í einum alheimi, sum als ikki er moralskt líkasælur. Haraftúrímóti vil Gud beina allan óndskap burtur. Síðani vit eisini hava óndskap í okkum sjálvum, setir hetta okkum í eina sera trupla støðu yvir fyri Gudi. »Tann er eingin, sum rættvísur er, ikki ein; tann er eingin, sum vitur er; tann er eingin, sum søkir Guð. Allir eru teir viknir av leið, allir sum ein vorðnir spiltir; tann er eingin, sum ger gott, ikki ein tann einasti…« (Róm 3,10-12). Sostatt er glatan altso ein vandi hjá allari mannaættini. Men Gud havi lov fyri, at hann eisini er ein frelsandi Gud. Hann vil bjarga okkum frá hansara egnu kærleiksvreiði (Róm 5,9).

Síðani Gud er kærleiki, finst eisini kærleiksvreiði, og tí finst Helviti, men síðani Gud er kærleiki, finst eisini frelsa frá Helviti.

Tað er her frelsarin kemur inn í myndina. Jesus prædikar gleðiboðskapin um Gud til okkum og sigur: “Tíðin er fullkomin, og Guðs ríki er í nánd! Vendið um og trúgvið gleðiboðskapinum!” (Mark 1,14-15).

shutterstock_212365306-1000x640

Umvending inniber, at vit venda okkum frá nøkrum og venda okkum til nakað annað. Hvat venda vit okkum frá? Vit venda okkum frá lívinum uttan Gud. Vit venda okkum frá Helviti. Hvat venda vit okkum til? Vit venda okkum til lívið saman við Gudi. Vit venda okkum til Himmalin. Og hetta er Guds vilji við okkum øllum! Hetta er Guds vilji við tær! Hin brennandi spurningurin er so, um tú hevur fingið sagt við Gud: “verðið vilji tín”? Ella vilt tú heldur ganga tína egnu leið? Vilt tú heldur siga: “Verðið vilji mín”? Nei, lurta heldur eftir Jesu kallandi rødd, tá ið hann sigur við teg: Vend um og trúgv gleðiboðskapinum! Sig heldur av hjarta: “Verðið vilji tín!” Tá ið tú gert tað, hevur tú nevniliga Guds orð uppá, at Himmalin er fyri framman og ikki Helviti:

“Sanniliga, sanniliga sigi eg tykkum: Tann, sum hoyrir orð mítt og trýr honum, sum sendi meg, hevur ævigt lív og kemur ikki til dóms, men hann hevur stigið yvirum frá deyðanum til lívið” (Jóh 5,24).

Má Gud vælsigna teg til at hoyra Jesu orð og at trúgva honum, sum sendi hann. Tá hevur tú ævigt lív og kemur ikki til dóms. Tá hevur tú stigið yvirum frá deyðanum til lívið.

Keldur
  • Craig, William Lane & Chad Meister. 2009. God is great, God is good. Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press.
  • Christensen, Jens Ole. 2009. Når tro og liv brager sammen. Hillerød: LogosMedia.
  • Hegstad, Harald. 1994. Fortabelsen. Oslo: Credo Forlag.
  • Hoffman, Poul. 1993. Herrens lue. København: Credo Forlag.
  • Keller, Timothy. 2008. The reason for God. New York: Dutton.
  • Tøndering, Claus. Helvede – og en kærlig Gud. Fredericia: Forlagsgruppen Lohse.
  • Utnem, Erling. 1953. Luthers syn på Helvede. Fast Grunn – Nr. 5 – Årg. 6.
  • Wisløff, Carl Fr. 2004. Eg trúgvi. Nesvík: Heimamissiónsforlagið.

[1] http://www.bethinking.org/who-are-you-god/intermediate/what-about-hell.htm